Internet Payments

Secure & Reliable

Your data is encrypted and secure with us.
Godaddyseal image
VeraSafe Security Seal

Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 3

Join us for 7 days to view your results

Enter your details to get started

or Login

What will you discover?

  • 108,666,265 Obituaries
  • 86,129,063 Archives
  • Birth & Marriages
  • Arrests & legal notices
  • And so much more
Issue Date:
Pages Available: 4

Search All United States newspapers

Research your ancestors and family tree, historical events, famous people and so much more!

Browse U.S. Newspaper Archives

googlemap

Select the state you are looking for from the map or the list below

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - September 13, 1991, Baku, Azerbaijan ХАЛГ ГЭЗЕТИ ^ ^ cehtjam    ♦    ni    ш ям пн Ий (Бваалн 1-n сакифад») Ь&кнми]]эт В9 идарэетмэ органла-рынын ' нэинки тэкчэ мэс’ул ишчи-лэри, демак олар ки, бутун ишчилэ-ри вэзифвлариндэн говулдулар. Тэзэ ]арадылан бяр сыра органларын га-пылары иса азэрба]чаклыларын узу-нэ ба гланды. Мэсэлан, Наримановун Москва]а тагдим етди] и мэ'луматдан а|цын олур ки, Бакы Советинин (о замам шеЬэрдан элавэ 78 кэнд да Бакы Советинин идараси алтында иди] 50 мэс’ул ишчисиндэн ]алныз 5 нафэри азэрба]чанлы олмушдур. О ки галды Бакы Советинин бутун иш-чилэрмнин таркибинда азарба]чанлы-ларыя са]ына, о бела иди; Бакы Со-ветиняв Ишлар Идарасинда 26 на-фердан 4-у, коммунал тэсарруфат ше’басннда 450 нафардэн 20-си, су тэчЬиэаты ше’баснндэ 100 нафардэн 1-и, cabajja ше’бэсиндэ 45-дан 2-си, халг маарифи ше’бэсиндэ 60 нэ-фэрдэн нами 5 — 7 нафэри азэрба]-чанлы иди. Бир нафар да олсун азэрба] чан л ыньш ишлэмади]и ше’балар иса чохлуг тэшкил едирди. Нариманов бу вази]]ати «мустэмлэкэчилик сн]асэти» адландырмышды. ДарЬал тутЬатут башланды. КеЬ-на Ьекумэт вэ парламент узвларинин тэ’гибиндэ XI Гызыл Орду си]аси идарэсннин хусуси ше’ба рэиси 3. А. Панкратов эсл гэддарлыг квстарди. Аз арба ¿чан КП МК-нын парламент гаршыспида бо]нуна квтурду]у еЬдэ-лнклэра нечэ »мал едиб-етмамаси кэр-тэрэфлн е|р9юииб пОмэтлэнднрял-мэляднр. Бутввлукдэ 28 апрел эрэ-фасинд» Азэрба] чанда сосиалист нн* гялабы учук об]екшв вэ суб]ектнв шэрантин ]етншнб-]етишмэмэси, Ком-муяяст Партнj асыиын 1918 — 1920-чн нллэрдэ Азэрбаj чанын нчтнмаи-сн-¿аси кэ]атында JepH вэ ролу, Азар-6ajm Республикасы какимнНэтннэ гаршы кутлэвн кэрэкатыи олуб-олма-Н1ш, Совет Русн}всынын Азэрба] чанын мустэгнллн]ннн таяымамасы-нын сэбэблэрн, о чумлэдэн, Азэрба] -чан КП МК Буросунун 1920-чн нл 17 феврал тарнхлн гарарына муна-снбат «2. (Азароа]чанын мустэгнллн]н. ни танымаг Ьаггында Чнчерииин ]енн тэклифн... Mocxaaja хабар верилснн кя, АКП МК Азэрба]чан Республи-касынын мустэгнлли]нннн танынма-сыны е’лан етмэ]н ]ер<*из в» лазым-сыз са|ыр»), Азэрба]чанда какими]-]эт боЬраиьхныи сэбэблэрн, Гызыл Ордунун Азэрба]чака кэлмэснннн, онун бурада фэали]]этнннн бутун ас-пектлари ва днкэр мэсэлэлэр ]енндэн картэрэфлн тэдгиг еднлнб ги]мэтлэн-дирнлмэлнднр. Е’тираф еднрэм ки, камин вэ бнр чох бадага мэсэлэлэрин ншыгланды-рылмасыцда врхтилэ мэн да об]ектнв олмамышам, еккаилашмыш гн]мэтлэ рн, бурахылмыш прннсипиал сэкв-лэрн механики олараг тэкрар етмн-шэм. Кумая еднрэм кн, бу калда соиракы пешманчылыг да фа]далы-дыр. Азэрба]чанын аи ]екн тарихнинн тэд-гнгиндэкн саквлэр зэннимчэ, муаснр тарнхчилэрин тэгснриндэн. дака чох оиларьш фачнэсн кесаб еднлмэ лндир. Буна бане тарнхчн мэрданэ ли]иннн ва об]ектнвлн]нннн олмамасы де]нл, тарих елмннин каким ндеоло-кн]а]а ва рэсми девлат сн]асэтинэ гурбан верилмэси, тарих елмн узэ-рнндэки „тзоракылыг иди. Бутун Совет Иттнфагьшда, .хусусйлэ дэ рес-публнкаларда. влКэннк эн ]енн тарнхи бутевлук дэ Сов.ИКП МК ]акында Марксизм-Ленинизм Инстнтутунун ннкнеарык-да иди. Онун схеми, тэфенри, нэтичэ-сн ва chJbch гн]матн аз гала ганун кучунэ малик иди. Ьатта 1956-чы нлдэн сонра кэлаи кедэкемурлу си-]аси мула]нмлнк аб-кавасы девруида бела азачыг елмн ¿адфикирлнк, рэсми сн]асэтлэ узлашма]ан ]енн сез ус-тунд» барк «гулагбурмасы» верилирди. Бела бнр шарантдэ хусусилэ рес-публнкаларда таряхчнлар бнр rajA« олараг ез тэдгнгатларыны, ез фнкнр-лэрннн гэбул еднлмиш чэрчнвэ, схем вэ нэтнчэлэрэ у]гунлашдырмалы олурдулар. Бунлары се]лэмэкдэ мэгсадим одур кн, охучулар ез девруиун евладлары олан тарихчнларн баша душеунлэр. Башлычасы нсэ демак нстэ]нрэм ки, бнз нндн тарих елмння ]енндэн как-сыса ндеолокн]а]а, кансыса партн] аньгн мэнафе]ниэ гурбан вермэмэлн]нк, бнр яфратдан башгасына вармамалы]ыг, елмн чэкэтдэн максимум об]ектив олмага чалышыб, дузу-дуз, э]рини-а]ри демэлн]нк. 1920-чи ил ма]ын 16-да Нариманову Билэчэридэ гаршыла]анлар она демишдилэр:    «Азэрба]чаны талан едирлэр, сага вэ сола куллэлэ]ирлэр». Нариманов Панкратову Азэрба]чаи Ингилаб Комитэси Рэ]асэт Ье]’этинин ичласына дэ’вэт етди,, мэсэлэ го]ду ки, Ингилаб Комитэсинин ичазэси олмадан hen кэс куллэлэнмэмэлидир. Нариманов бнр чох адамлары елум-дэн хилас едэ билди. Лакин хусуси ше’ба азгынлыгында давам едирди. Бу, Азэрба] чанын дахили ишлэринэ кобуд сурэтдэ гарышмаг, онун суве-ренли]ини тапдаламаг иди. Дикэр тэрэфдэн, рэЬбэр кадрларын сеч7|лмаси саЬэсиндэ Азэрба]чанын суверен Ьугуглары кобуд* шэкилда позулурду. Мэркэз Азэрба]чана ондан сорушмадан, разылашдырмадан нэ-инки тэкчэ парти]а ишина, Ьабелэ, девлат вэ тэсэрруфат ишлэринэ адам-лар кендэрирди. Онлардан* ба’зилари (мэсэлан «Азэрнефт»ин рэЬбэри Се-ребровски) эслиндэ Азарба]чан Ьеку-мэтини са]мыр, она табе олмур, Азэрба] чанын манафе]ини горумурдулар. Бунунла ]анашы, Нэримановун ]аз-дыгы кими мэркэзин Азэрба]чаны дезулмэз вэзи]]этэ салан белэ бир мунасибэти вар иди: hap кун Мэр-кэздэн Бакы]а Азэрба]чаны «бу вэ ]а башга чэЬэтдэн муэ]]эн халг ко-миссарлыгына табе етмак мандаты илэ нума]эндэлэр» кэлирди. Онларын (мэсэлэн, Аванесовун имзаладыгы мандатла кэлэн шэхеин вэ эда илэ «мэн РСФСР-данэм> де]эн Каспар-]анын) езлэрини Азэрба]чанда нечэ Ьэ]асызчасына апармаларыны Азэрба] чан ХТШ сэдри Н. И. Солов]ов Москва]а кендэрди]и мэ’рузэнамадэ об]ектив гэлэмэ алмышдыр. (Ьэмин мэ’рузэнамэнин муддэаларЫкы профессор Д. Гуляев бу ил и]улун 27-дэ «Коммунист» гэзетинин охучула-рына чатдырмышдыр). Бунунла алагэдар Соловев Ьаглы олараг Ьэ]эчанла сорушурду; «Мэр кэзин белэ бир мунасибэт бэслэдн]и шэраитдэ Ленин ]олдашын Бакыда диварлара вурулан «Лашасын мустэ- гил Азарба]чан!» сез лари нлэ гурта-ран телеграмынын эЬэми]]эти нэдэн ибарэт одур?» Нариманов дигрти белэ бир чаЬа-тэ чэлб едирди ки, марказдан олан ишчилэр ¿а тэчрубоензликдан нш-лэри корла]ырлар. ¿а да Ьэмин рес-публикада ез вэзн]]этларини меЬкэм-лэндирмэк учун «милли тэма]ул» у]дуруб ишлэ ¿ох, доносла мэшгул олурлар. Мэркэз онлары бу чур Ьэ-рэкэтлэрэ Ьавэслэндирир. Белалнкла, ]ерли ишчилэрлэ мэркэзчилэр ара-сында ишимиз учуй фэлакэтли му-баризэ башла]ыр. Мэркэзин ]ерли нш-чилэрэ инамсызлыгы онларын Мэркэ-зэ ннамсызлыгыны догурур. Азэрба]чанын суверенли]инин по-зулмасыны кестэрэн белэ фактларла алагэдар Нариманов Лениндэн сорушурду; «Мэкэр «мустэгил Азар-6а]чан» сезлэри Сизин дилиниздэн чыхмамышдымы?». Орчоникидзеннн башчылыг етди]и парти]а МК Гафгаз Буросу. эввэлча Лереванын гэрбиндан башламыш Ростова гад ар олан бутун аразидэ Бе]ук Брмэнястан |аратмаг лазымдыр». Нариманов ]ахшы билирди ки, Бр-мэнистан бу сэрсам пландаи ал чаи-ма]иб. О. а]ыг са]ыг иди. Лакин эслиндэ так иди. Нам да арази мэсэлэ-сини онун, Азэрба]чакын башы ус-тундан Ьэлл етмэк истэ]анлар аз де-]нлди. Ьэм Москвада, Нам да Бакыда. Бир нечэ факт. Ерманистанда Ьэ-ла Совет Ьакими]]эти гурулмамыш-ды. Ермэнистан нума]андэси Рос-товда Орчоникндзе]э билдцрмишди ки. окэр Азэрба]чан ССР Нахчыван ва ПЬрур — Дэралэ]аз гэзаларындан «нмтнна етса» Ермэнистан Даглыг Гарабагла Зэнказурун Азэрба]чана «дарЬал бирлашдирилмэсина» разы олар. Нахчыван Ьаггындакы бу иде]а Орчоникидзенин урэ]инэ ]атыр. О, Ростовдан бу Ьагда дэрЬал Ленина, Сталина ва Чичерина мэ'лумат ве- ичласы олду. Заикэоурун Ермэвшста на кечмасл ю Гарабагын даглыг Ьис-сэсина ез мугаддаратыны тэ>*]нн етмэк hyryry верил меси Ьаггында • гэ-рар гэбул едалда. ГЪрарда Нахчыван мэсалэсяна тохунулмамышды. Ланин Ьэмин гэрара эсасан Ьазырлаиыб са-Ьэриси, декабрын 1-дэ е’лан едилэн 6а]анатда Занказурла барабэр Нахчы-ваньш да Брманистамын а]рылмао Ьиссасн ал масы билдирилмишдр*. Зарра гад ар шубЬэм ]охдир ки, бело антиазарба]чан акты Нэ|жмановун мрадэсина зидц олараг, Орчоникад-зеиин во онун АК(б)П МК аэ БК-да устунлук тэшкил едан Ьамфикир-ларинин тэ'киди вэ таз]иги нлэ га-бул алунмушду. Лакин тэслимчилик Наримановун характернна ,]абанчы иди. О еоуну, итофмир, ¿аранмыш вази>]этлэ ба-рышмырды. Азэрба¿чанын арази бу-тевлу]у угрунда мубариззнин |e*i«. ва чапин марЬэлэся башла]ырды. Нэпичэои мэ’лумдур; Орчоникидое ннкишафмн умуми вфшм экс етдтг-рнр. Сосиалиом прннсиплэрмндэн деи\ч<-лук. сибасэтда о>штилэр Н. Нэримановун гэтн е’тиразыны догурурду. Бу бвхымдан онун 1921 чи ялни февра-льшда Ленина кондарди]н мэктуб ма-раг догурур (Ьэмин мэктуб 1988 — 1989-чу нллэрдэ Ермаижгтанда эввэл-чэ ермаии дилнндэ^ сонра ориисина-лын дцлиндэ — русча чад еднлмиш-днр. АзэрОДчаяда Ьэлэ чал олукма-]ыб). Гысача де]им ки, Ьэмнл мэк-тубда Т^рки)а нумец)эндэ Ье]’етилэ Бакыда керуш вэ Hpiajaiwa hej arw-кин Москваja ]ола душмэся Ьаггьгн-да ма’лумат в^рилир. Ьэм дэ Нариманов белэ бир фнкринн чатдырыр ки. Москва ерманк масалэсинэ кере Турки jэли еоундэн чакяндирмэмэу»»-дир. О. февралын 21-да Ленина к он дэрди]и башга бир мэктубда да бу Macaoaja тэкрар га]ыдыр Ь» ¿азцр ки. «TypKHja мума]эндэсн 1*лэ далы-шыгларда ермали масаласи рол oj- СУВЕРЕНЛИЛНМИЗ ДУНЭНИ, БУ КУНУ Камннскинин, сонра Кировун башчылыг етдиклари Азэрба]чан К(б)П МК ва далбадал Мико]анын, Сарки-син ва Мирзо1алын башчылыг етдиклари Бакы Комитэси Наримановун эл-голуну багла]ыр, она мин чур ба-далаг кэлир, ишлэмэ]э аман вермир-дилар. Азэрба]чан ССР илк аддым-ларыны атмага мачал тапмамыш Ор-чоникидзе Азэрба] чан рэЬбэрлэри гаршысында ачыг мэсэлэ го]ду; «Азар-ба]чан Республнкасы мустэгил мев-чуд олмалы, ]ахуд бир Ьиссэ кими Совет Руси]асынын тэркибинэ дахил олмалыдыр?» Нэримановун вэзи]]эти вэ фэали]]эти онунла мурэккэблэшир-ди ки, милли кадрларымызын му-э]]эн Ьиссэси белэ зэрэрли аЬвал-pyhHjjaja у]урду. ja баша душмэмак-дэн, ja тэчрубэсизликдэн, }а да баш-галарынын тэ’сиринэ кор-коранэ га-пылмагдан она гаршы апарылан Ьаг-сыз Ьучум, беЬтан кампани]асында иштирак едирди. Нэриманова нэ гаралар ]ахылмыр-ды! О, Бакы]а кэлэнэдэк Мико]ан1 бурада «варлыларын» эмлакыны ге]-ри-гануни реквизиси]а (мусадира) кампани]асына башламыш, сонра ону Саркис давам етдирмишди. Бу ишдэ агласыгмаз чина]этлэрэ ]ол верил-мишди. Гадынларын сыргаларындан тутмуш туманларынын мусадирэсинэ гэдэр! Нариманов бу азгынлыга гаршы барышмаз.мубариза апарырды. Ьэмц^ азгынлыгын шаЬиди олан Солов]ов ]ухарыда ады чэкилэн мэ’-рузэнамэсиндэ Москва]а билдирир-ди: «Ьэр кун кезу ]ашлы мусэлман гадынлары Азэрба]чан Ингилаб Комитэсинин сэдри Нэриманову деврэ-]э алырдылар, лакин МК-нын ке-турду]у,. хатхи дэ]ишдирмак ]олунДа Нэримановун кестэрди.|и чаЬдлэр бир фа]да вермэди. нэТичэси бу олду ки, она миллэтчи, ифрат саг тэма]уллу ингилабчы дамгасы вурмага башла-дылар». «Виз Нэриманову Ингилаб Комитэсинин сэдри сечиб, ону елэ аЬатэ едарнк ки, о езунун нуфузундан ла-зымынча истифадэ едэ билмаз». Бу сезлэр халг ичарисиндэ Нэримановун 6ejy1t нуфуз вэ Ьермэтинэ балэд олан Мико]ана аид иди. Мико]анлар, саркислар, мирзо]анлар бу мэкрли тактика]а там садиглик кестэрирди-лэр. Орчоникидзенин Ьима]эси алтында! РК(б)П МК Гафгаз Буросунун раЬбари Орчоникидзенин сэла-Ьи]]эти азмыш кими, она элавэ олараг Азэрба]чанда Ьудудсуз Ьакимир ]эт мандаты верилмишди. РК(б)П МК Си]аси Буросунун 1920-чи ил 27 но-]абр тарихли гэрары илэ Орчоникид-зе]э тапшырылмышды ки, «Бакыда галыб Азэрба] чан Ингилаб Комитэ-синэ... умуми си]аси рэЬбэрлик ет-снн». Азэрба]чанын суверенли]ина Мэркэзин мунасибэти Ьаггында ачы Ьэ-гигэт белэдир! Нэримановун ]азды-гы кими, Мэркэз Азэрба]чанда ]ал-ныз Орчоникндзе]э е’тибар едирди. О нсэ кичик гэлбли адамлара даЬа чох инанырды. О адамлара ки, ез вэзи]]этлэрини сахламаг вэ горумаг учун Орчонинидзе]э ]алтагланырды-лар. Ьэр бир мэсэлэдэ ез принсипиал MeerejH, сезу олан, Азэр6а]чанын ]ерли хусуси]]этлэрини дэриндэн би-либ Азэрба]чан учун чаны ]анан, Азэрба]чанын аловлу га]гыкеши олан Нэриманов Орчоникидзенин вэ онун кимилэринин Азэрба]чандакы амирли]инэ гаршы барышмаз вэ чэ-т.ин мубаризэ апарырды. Академик П. Эзизба]ованын сэ’]и илэ Hahaj9T, Н. Нэримановун «Учгар-ларда ингилабымызьш тарихинэ дайр» мэктубу ишыг узу кермушдут^ Сталина, сурэтлэри Тротски]а вэ Ра-декэ кендэрилэн Ьэмин мэктубда Нэриманов Ьеч бир ше]дэн чэкинмэдэн, чэсарэтлэ вэ там ачыглыгла Орчоникидзенин вэ дикэр хадимлэрин эмэлларини ифша едирди. О, ]азырды; «Мэним кеч бир шубкам ]охдур кя, АКП МК Серго ва Сталнння шэхеняда бнза — турк-лар» е’тнбвр етмир ва Азарба]чанын тале]ини ермэнн дашнаклара тапшы-рыр». (Курсив бизймдир — Т. К.). • Jena Ьэмин мэктубда ’ Нариманов «Ьазырда Азарба]чанда Коммунист Парти]асы вардырмы?» суалыны го-Jy6 она езу бела чаваб верир; «Jox-дур вэ мирзо]анлар ез алчаг cHjacaT-лэриядэн, Азэрба]чаны симасызлаш-дырмаг си]асэтиндэн эл чэкэнэ гэ-дар олма]ачаг да». Республиканын 1918 — 1920-чи иллардэ муэИэнлэшмиш арази бу-тевлу]унун горунуб сахланмасы Совет Азэрба]чанынын башлыча вэ-зифэлариндэн бири иди. Нариманов ермэни миллатчилари-нин арази иддиаларына чохдан. езу да ]ахшы бэлэд иди. Ьалэ 1917-чи илдэ Тифлисдэ Жордани]а, Рамиш-вили ва Кекечгори Нариманова гэзэб-ла се]лэмишдилэр ки, «Питердан ал-дыглары хабара керэ, артыг орада дашнаклар ишлэ]ир вэ эллэриндэ рэ-гэмлэрлэ субут етмэк истэ]ирлар ки. рир. Ьэм дэ телефонла Нэримановла данышыр. Нэриманов билдцрир ки, «Гарабаг вэ Зэнкэзур шэксиз Азар-6ajwaH вила]этлэридир*. Орчоникид-зе Ьэмин вила]этларин дэрЬал вэ да* нышыгсыз олараг Азарба]чанла бир-лэшдирилмэсини вэ ejHH заманда, Азарба]чанын Нахчывандан имтина етмасини тэклиф едир. Нэриманов чаваб верир ки, сабаЬ гэти фикримизн билдирэрик. Керунур, Нэримановла бу данышыг-дан сонра Орчоникидзе ¿енэ дэ Ростовдан Чичеринэ телеграмла билди-рир ки, *4Азэрба]чан Гарабаг ва Зан-кэзурун дэрЬал вэ данышыгсыз олараг бирлэшдирилмэсиндэ тэ’кид едир». Буну етмэк Орчоникидзенин фнкринчэ, «зэрури иди, чунки Ьэр ики газа игтисади чэЬэтдэн Бакы илэ баглыдыр вэ тамамилэ Лереванла эла-гэсиздир». Сонра Орчоникидзе Чичерина ]а-зырды: «Даглыг Гарабаг ва Зэикэоур дэрЬал Азэрба] чана бирлэшднрнлеа, Аз арба j чаны башга вила]этлардэн (Нахчьгоан ва Шарур—Дэралэ]эз газа ларындан — Т. К.) Латина етма-]а вадар етмэн олар. Мэн Азарбв]ча-ны вадар едэрэм кн, Даглыг Гарабага вэ Зэнкэзура мухтарн]]эт версии...» (курсив бизимдир — Т. К.) Эслиндэ Азэрбаjчан учун таЬгнра-миз бир шэкилдэ ]азылан бу макту-бу Нариманов оху]убму? Демэк ча-тиндир. Лакин онун мэомунундан Нэ-римашв Ьали иди. Бунунла алагэдар Нариманов бир труп дикэр хадимлэрлэ (Мдивани, Мнко]ан sai Ермэнистан К(б)П МК уз в у Hypy4ajiJa¡n) бир лик до Чичерин на ва Владигафгазда олан Орчони-кидэе]э гэт бнлдирдц ки, «аргыг Совет Азэрба]чалы 1ариибина дахил олмуш ку]а мубаЬисали Зэнкэзур вэ Гарабаг мубаЬиоэсиз ]ерлаРДиР вэ бундан соира да Азарба]чаи Ьудуд-ларында галмальщьф», дашнак heKy-матина гаршы мубаризэдэ бир и л дан артыг ]ерли эЬалиннн кучу ила му-дафиа олунан «Чулфа вэ Нахчыван ра]онлары Азэрба]чана би,рлэшди-ршмалидир». Демэли, Нариманов Орчоникидзе-ния Нахчыван Ьаггында фикрини гэ-ти! редд едир. Лакин Орчоникидзе Азэрба] чан рэЬбэрлэринин мевге]инэ ва Ьугугуиа маЬал rojwyp. Эрази маг сэлэсини тэкбашына, Азэрба]чаньш милли манафе]ина аидд олараг Ьэлл етма]э сэ’] кестэрмэкдэ давам едир. 1920-чн ил и]улун 14-дэ о артыг Ба-кыдан Чичераша телеграмла бнлди- р«р; «Масалании Азэрба]чаны гисмэн тэ’мин еда билачак бела га]дада Ьэлл олунмасыны зэрури са]ырам; Гарабаг тамамилэ вэ данышыгсыз Азорба|чана бирлэацдчрилир. Зэнка-зур мубаЬисэли е’лан едшшр, дикар вила]атлэр Ерманистанда галыр». Керунду]у кими, аввалча Зэнкэоу-рун да Азарба]ча1на «дэрЬал бирлэш-дирилмэси» тэклифнни иролм сура« Орчоникидзе, инди Азарба]чанын але]-Ьина jenst бир аддым атыр, Занкэзу-ру мубаЬиоэли ©рази е’лан едир. Ертаси кун и]улун 15-да Азэрба]-чан К(б)П МК буросунда бу м аса naja бахылды. Орчоникидзенин иштирак ы ила гэрара алынды ки, Гарабаг вэ Зэнкэзур Азэрба]чаяа бирлашди^-рилсин. Нахчывандан вэ динар ара-змлэрдан имтина едилсия. Так лиф едилди «и, Ьэми« эразилар рус го-шунлары тарэфиядан «яшгал» едил- с«н.    - Белалнкла, Орчоникидзенин Заяка-зуру мубаЬисэли эрази е’лан етмэк таклифи кечмади, Нахчыван барадэ фикри яса гэбул олунду. Догрудур. гисмэн башга редакси!]ада ва башга сэякида. 1920-чи ил но]абрын 4-дэ Азэр-чан К(б)П МК Си]аси Буросунун Ста-ЛИ1НЯЯ яштиракы илэ ичласы олду. Бу заман учун Руси]а илэ Ермэнистан арасыяда мугавилэ ла]и!юси ha-зырлаямышды. Орада Азэ|рба]чанын башы устундан. онун милли мэяафе-]и нэзара альшмадан Нахчываяын ва Зенказурун Ерманюстана верилмэси нэзарда туту-лмушду. CHjacw Буро гэрара алды:    «Нахчываяын    вэ    Зон- казу рун Ермэниетана верилмэси har-гында тэклиф олунан мадда нэ. си ja-си, на да стратежи чэЬэтдэн сарфали де]илдир». Бу, дузкун гэрар иди. Лакин онун мураккэбн гурумамыш Бакь1да но-]абрьш 9-да Сталин деди: «Зэнкаоу-рун ва Нахчываньш кима мэхсус ол-масы барадэ демали]йк ки, онлары иядики Ермэииотан Ьокуматина вер-мак олмаз, орада Совет Ьекумэти ]а-ранса вермэк олар». О, буну да бил-дирди: «Мэн Азэрба]чанын мустэгил-ли]и тарэфдары де]илам. Ксммунист-ларин бир писсасинин дикариндая мусгагилли]и ола билмаз». Бутун буялар рэсмэн е’лаи едилан прияезшлардан уз дендармэк, Азэр-ба]чаньш сувереяли]« ила о]намаг идя. Тезликлэ Ерманистанда Совет Ьакими]]ати гурулду. Бу мунаоибат-ла но]абры.н 30-да АК(б)П МК ся]а-си ва ташкилат буроларьтиын бирка Даглыг Гарабаг мэсэлэсиндэ* эз фик-рнндан ва бу Ьагда онун иштиракы илэ аввэл гэбул олунмуш гэрарлардан приясяпсязчэсияа уз донд^фиб 1J21-чи ил и]улун 4-да Гафгаз Буросунда Даглыг Гарабагын Ермэнистаныи тар кибинэ дахил едилмэсинэ сэс вереэ да ва бела бир гэрар гзбул едилеэ да, Даглыг Гарабаг Азэрба]чаньш тэркн билда сахланылды. Бирма налы дг мак олар ки, Даглыг Гарабаг мэса-лэсиядэ Нэриманов мустэсла сшшаллыг вэ да]алэт костэрмэса]^. Даглыг Гарабаг о оаман. EpMowncsa на бирлэшдарилэ билэрди. кидзенин вэ онун кампани]асын » . Нахчываны Азарба]чандая гогарыб Ерманистаиа вермок HHjJanopH бо-ша чыхды. Бу да шэксиодир ки. Нахчыван мэсэлэсияии белэ Ьэллинде Наримановун 6oJyk хидматлари олмушдур. Лакин муэНан си]аси гув вэлэрин манЬус ои]асэти вэ ]эти„ елачэ дэ Маркэоин calie хотти са]эси1нда Зэнкэзур гэоасыяын 6eJ,K Ыссэси (шимал-гэрбн) Ермэниетана верилди. Галан Ьжсэсиядэн Азэрба^ чанын таркибинда Губадлы гэзасы ]арадылды. Нариманов Азэрба] чан ьш аразв» буте®лу]уна едилэн гэсдларэ гэтич е’тираз едирди. О, Ленина ]азырды: Марказ «Азэрба] чанын мустэгил л и Йня таиымышдыр вэ е]ни заманда. эрказ шакеиз Азэрба]чан ораэилэ рилл Ермэниетана верир... Ерманис тан... мустагиллик дэ алды, устали к Азэрба]чан аразиларини да... Азар ба]чан Ьэм аразишни ятирир, лам да му<ггагилли]1нни. Владимир Илич! Чохмиллатли aha линии Ьугугу вэ Ьиослэри ила бела зарафат етмэк алмаз». Нэриманов Мгркэзда отурмут ер мани хадимлэринин феалн]]атшж кэс кин лис л aj арок Ленина мурачиаг едир-ДИ1:    «Экар ан гыса муддат арзиидэ Мэркэз дашнак-ком мул ист ларин бая эмэллэринэ сон roja билмэса, бутун мусалман Шаргн биздэн уз дендара^ чэкдир. Буну май Сиоа чидди билди-рирам ва Сиздэн хаЬиш едирам бу масала]а чидди ]анашасьшыз...» Душунду]уну белэ ачыг вэ чэсарэт-ла уза де]эн раЬбар хадим, о за.ман ]агин ки, аз оларды! Игтисади мусгэгиллик саИэсиндэ дэ чидди проблемлар вар иди. Азар-ба]чан мустэгил девлат са]ылса да. еоунун башлыча тебии сарвати олан нефгдэн истифадэ етмэк дэ сарбэст де ]нлди. Серебровски Азэрба]чаны ез сэрвэтиндэн маЬрум етмяшдн. Нэриманов нефг маЬсулларындан муа]]эн фанз Азарба]чана а]рылмасы Ьаггын да Серебровски ила узуи муддэт му-барнза алармалы олмушду. НаЬа]эт. о, масалаян Азарба]чан К(б)П МК Си]аси Буросуна чыхармыш, Си]асн Буро Ьэмин фаизи а]ырмагы Сереб-ро век Hija бир вэонфэ олараг тапшыр мышды. Лакин Серебровски Ьэмин гэрары лазыми га]дада ]ерина Jcthp мир дм. Нариманов Марказдан сору шурду: нэ учун Азэрба]чан К(б)П МК Ьэмин гарарын ]ерина ]етчрнл масиии излэмир? Онун езунун ча-вабы бела иди; «Чунки Киров, Мирзо]ан ва онлар^ш кам пани Jacbi бутун бунлара тупурур-лар». Нэриманов белэ бнр гэнаэтэ кэл мишди ки, «Мэркэз му»Лан сакэин езуиа табе едарак, нэннкн аваазиядэ кеч бяр ше] вермяр, катта камин республихаларыя ахырынчы нэ]н sapea, ондая чырпышдырыр» (курсив бн-зисидир — Т. К.). Бу си]асэт сооиализми, Совет па-кнми]]этини, Ьермэтдан вэ е’тибардан салан, лахладан зэрэрли си]асэт иди. Ьэм да Марказэ, онун си]асаткнив? сэ^ мими]]атина ииамы сарсыдан cnjacar иди. Азэрба] чан ын игтисади мустагилли-]и. нлэ баглы башга фактлар да ха* тирэк. Совет haMHMKj]эти гурулан заман Азэрба]чанда хе]ли Ьазыр rapa куру вар иди, Ону мустэгил амтээ мубадилэси га]дасында хариче кен-дермак плаилашдырыльфды. Москва-дан бела бир кестэриш алынды:’ «Ла зым билирик диггэтиниои чалб едак ки, сизин амтае мубадилэси моселэ-СИ1НДЭ биэимлэ разылашмадан Ьарэ-кат етманиз умумдевлэт негте]1ьнэза рииден врзуедилмаздир». Бу Телеграм Совет Азэрба]чанынын 31-чи кунунда, Ьалэ умум» дев лат ]арадылмадыгы бир заманда ву-рулмушду. Аз сонра бела чалб етмелар» «гадаганларла» «вот олунду. Ьалэ ]еяа да Совет Нттнфагы Ja радылмамышды. Нариманов 1921-чи нл сент]абрын 26-да Ленинден аша-гыдаяы телеграм ы алды; «Вила]эт харичи идарэсннин разы лыгы вэ РКП МК-нын ичазэси олмадан нэ алманлар, не де башг* ™ несла тячарэт мугавилес» баглв-ма]ын». Азарба]чанын мустаги л лн]н ила баглы беле фактлар хусуси Ьал де-]ил, бутун совет республнкаларынын о заманкы ва сон рак ы реал ваои]]е тжни. елкэда кеда« умуми просеси. намамалыдьф», Куман етмэк олар ки, Нарнмано-вун бу хэбардарлыглары та’сирсиз галма]ыб. Мартын 16-да Москвада Pycnja ила Турк«]а арасьжда багла-нан мугавилэ Нахчыванын статусу-ну — Нахчываяын Азэрба]чан протектораты алтында мухтари]]этэ малик олмае ьгны тэобит етди. Лакин эеас матлэба га]ыдаг. Нариманов ]азырды; «Мэн оиздав! Ьеч бир uiejH киолэтма]и лазым билми-рем. Манэ инанырлар ва hap uiejH де]ирлер: учгар мухтар республика-ларда «atoiJjaT вэ онларын бивэ му-насибгти Ьаггында манда шифаЬи ва ]эпылы ма пузалар вардьгр. Бутуи м» -руээлардэ Совет Pyc*JscMiWH мус-тэмлэкэчи CBjicaTHiaaH даиышылыр. Бутун Ьэмин республикаларда ]ерл» •мае у л ишчнлар ФК ва хусуси ше банки вкеитлэри тэр.»фнндэн террора мэ’руз галырлар Ьемнн адамлар Ьар ]ердэ жиллэтчилэр ахтврырл^р. Ьал-б\-ми    органларын    акентларн вэ Марказдан кондэрхомиш днкэр иШ-чилэр езларп биринчи кобуд миллат-чилэрдир. Ьэмин ишчилэр езлэринэ Мэркэзин диггэтини чэлб етмэк учун у]дурма мэ’луматлар верир вэ бунунла да дезулмэз мукнт ¿арадырлар. (курсивлэр Ле-нкниндир. — Т. К.) Бутун бунлар ]ер-ли ишчилэр учун дезулмао BaoJfJjar j ара дыр вэ абывателин Совет Руси-рэсьиш е’тимадсызлыгыиы кучланди^ рир. ...Шарг Сиза иканмагда давам едир вэ кезла]ир на вахт кака]ат, ез мугэддаратымы тэ’]ни е^мак Ьаггында Сиэнн нлкин фикриннз kajara ке-яирнлэчэкднр». (Курсив бнзнмдир — Т К ) Бухарин мэктубу оху]уб устундэ «сеЬв етмиремсэ Ьэмян нума]ендэ ар- тьгг капибдкр ва Ьеч Ьарада гэбула наил ала бнлмнр» ]аомышды. Каме- невин иса pa’jH бела иди; «Фикрим-ча, учгарларын эЬвл л -ру Ьи] Jochihkh характернсгннасыида Нариманов 3/4 Ьаглыдыр». Нэримановун махфн мэктуоларын дакы бу чур к ос кин гк]матлэри ачыб твкма)к лазымдырмы? Заннимизчэ лазымдыр. Чунки су-яеренли]имлэ Ьаггында ачы пэтигэти v-дэ чыхармага кемак едир. Лазымдыр ва практик чэЬэтдэн фа]далы-дыр. Чунки сэЬвлэрдан ибрат дерси квтурмэ]э имкан верир. Бир ше] там а]дындыр: Азэрба]чанла Меркэз ара-сындакы мунасибэтлэрд» 1920-чи илия апреляядэн башла]араг бурахылан кобуд соЬепэр, умуми]]атла Маркиз — республикалар мунасябэтлариадр-кн саЬвлэр паз эра алынмаса, Азерба]-чанын вэ дикэр реслубликаларьш су-верснли]и je«a да кагыз узэринде гала р, JeHH гурулан Иттзфагьги агибэ-ти эввэлки кнмн олар. Лазымдыр Ьем да Азэрба]чаньш мустагилли]и, эра* эи *6^тевлу]у вэ с. месепалэрде Нари макову и MOBrejwu* ^б]ектив ги]мэт-лэндирмак бахымындан. лар. елэчэ до магаладэ кэтирдн]«^ бир нечэ днкэр сэнад HaMii« мэ^ле-л э р дэ Нэ1Я кланов у н мовге]и Ьаггында ахыр вахтларда св]лэнилаи итти-Ьамларыи (ан сонунчусу вэ je«M-си белэдир. Нэриманов НИНН KY4YHY -. МИЛЛИ МУСТ8ГИЛЛИ]И ммзян, су веренли j имизнн тоопагларымызын, мадди сарвеглери-шюии Ьава]ы багь>ш.ланылмасьша сэрф етдирнб» гурулан «А)дынлыг» гэзети, 7 сеит]абр 1991) шэр олдугуну ^Наримановун мах фи мэктублары Ьа]очан зэякн иди. Онун hapajbi. Ьэм де самими хебардарлыгы И^Лакиз1 онун миллм республашалар-ла вэзи]]эт Ьаггында дэфэлэрлэ ет-дн>и хэбэрдарлыглара маЬал Tojyjyp-думу? Бир mejfi де.мэк олар кн. мил ли республнкалара ]асэтде принсипиал едилмади, пряиоипиал нэтичадар чы харылмады. Лакин Наримановун Аз арба j чанда дузкун cHjacar ]еридилмэси этрафьш-да принсипиал хатти, рэЬбэрдери** саЬвини онларын уэунэ ачыг се]ле-маси онун езу учун нэтичэсио гал малы. Нариманову Азарба]чандаи узаглашдырдылар. Ьам дэ эн чох Азэрба] чаи а лазым олан всегда! Белаликлэ. Ьэла Совет Иттяфагы ]аранана гадор совет ресцубликал^ нын. о чумладея Аз^зба]чанын суве dен Ьугуглары мухтэлиф адларла вэ бэЬаиалэрлэ кобуд су Рэтд?.^^ ду. Реслубликалар Совет Иттифатына дахил олан дан сонра иса онларын мустэгилли]и ]зечэ ендирилмишди. Бу саЬвлэр вэ тэЬрифлэр нэтичэ е’тибарила Иттяфагын вэ бутун рес-публякаларын инкишафынын лэяки* мэсина. Совет Ьакими>]эт«!вин. Ьаким napwja «сими Коммунист Парти]асы-ньш иуфуэдан д>-шмасина, Иттифагын беЬраиьша кэтириб чыхарды. Дикэр тэрэфдэн. Ьэмин саЬвлэр во тэЬриф-лар башга амилларло бирликдэ Итт*ь фагын ва сосиализмин погенсиалыны ва \’стунлукларини Ьэрэнэта кэт»фма-]э нмкая» вермэди. Лекидэнг>рма«1ын кэтирди]« азад фикирлиляк. демократ«^ ва ашкар- лыг шарактиндэ Ьэр бнр совет хал-гы ез биринчк императив«, улу ар-зусу вэ мугэддес Ьугугу — реал су-^ веренлик угрунда ачыг муборюЩо башлады. Мэркэз халгладын реал су BepeiMHja чак атмалары яла Ьесаб-лашмалы олду.    * Сон ики г уч мл эрзиндэ республжа-мыз ын гувереилирша наил олмада чндди И1юлилэ]И1илэр вар. Артыг Мэркэзин а%гирли]н кечмир, Азэрба]-чан президент» мустэгил с»]асат ]е-рщдир. Артыг Азэрба]чан парламента эввэлкн парламент де]нл. Наэирлэр Кабннети эввэлкн Ье-кумэт де]ил. Азэрба]чан халгы ха-Р»чн ва дахили си]асэтдэ мустэгил аддымлар атыр. HahajÒT, Азэрба]чан Республнкасы А ли Совет н бу «л августун 30-да Азэрба]чаньш мустэгиллм]ини боряа етмэк Ьаггында тарих** Ба]аняамэ га-бул етмяшдир. Хошбэхтэм ки, Али Совет да Азэрба] чанын девлат ястиг-лалиМэтнни 6qpna етмэк Ьаггында Бо-]эннама ла]нЬэсонн оху]уб е’лая отмок мама нэсиб олду. Бэ]эннамэшгн гэбул едилмасн бе aoHjacH акт дыр, тарнэт андыр. дэ мэс'ули]]ат аныдыр: Ба]анна-мэдэк бе]ук ва мурэккэб вэвифэлер догур. Си]аси, дипломатии ва с. ва-эифэлар Бу вэзнфэлэри та'чили де-гяглешдириб, онларын Ьэ]ата кечи-рилмаси механизмкни душунулмуш шэкалдэ Ьазырламаг во ковкрет тэд-бирлэр корм эк биринчИ) дэрачали еЬа-ми]]эт Кэсб едир. Белэ Ьесаб едирам кн. Али Советин невбэти' сесси]асын-да Али Советин Pajacar he]’эти ва республиканын алн ичраедичи орган-лары неггиглвл Boj аннамэс индэн пора* ли кала« ваоифэлэрин Ьэлл олунма-сы кедиши Ьаггында Ьесабат верма-лидирлэр. Бутун халг гаршысында Ьесабат вермелядирлэр. Нэ учун Бэ^аннама габагларда, де-]ак ки. бнр ил, Ja ¿ярым ил буядан аввэл де]ил. мэЬз «иди габул едкл-дн? Б©]ук ои]асэтда реалиом Ьиссннн итирмэк. cHjacn реаллыгларла Ьесаб-лашмамаг си]аси акантуризмдир, хал-гын тале]« илэ о]намагдыр, бир сео-ла, фалакат ]олудур. Азэрба]чан Рес-путблнка с ынын Али Совет», президента истигла1ли]]эт мэсэлэоиндэ аван-гурнгзмдан узагдырлар, сЩаси реал-лыглара. дэ]ишая шэраита yJryH ha-рэкэт едирлэр. Баш тутма]ан девлэт ч евр и л«| шп « дан сонра елкэда ]еш си-]асн вэзиПэт ]араямышдыр. Буну наоора алараг, АзэрбаJчан дэрЬал ис-тигла.’пнjjэтИ1мнза давтр стратежи планы baja та кечнрмэкдэ гэти аддым атды. Бу о демэкдирми ки, Азэрба]чан-да артыг Иттифаг Консгитуси]асы гуввадэн салыимыптдыр? Xejp. Бу Ьагда чох асэнлыгла гэрар да гэбул етмэк оларды. Бело бнр гэрар, инв-нырам, бу кун лардаменткмиэин по-пул]арлыгыны да артырарды, Итти-фагда да, дуи]ада да дэрЬал резонанс догурарды. Pyc«Ja телевяэи]асы иса бипн эмэллкбашлы мэдЬ едврди... Бос сабаЬ? СабаЬ гэрарымыз пава-дан асылы вази]]этдэ галарды. Азэрба] чан учун ]ени чэбЬэ ачыла билэрди. Jww бэла-тарпа узлэшэ он-лордик. Истиглал ]олу рэваи де]«л, мошог гэтл» ]олдур; мисилсиз еЬти}атлылыг, узагкорэнлик. реализм, си]аси маневр вэ cHjacn чевнклик талэб едир. Елэ eTMa-THjHK ки, ястиглал камимиз Стоил ла илэ Харибда арасында гэрг оямаемн. Бу ф*ш*рда]0м ни, истиглал камимиз дузкун истигамэтлвнди-рилиб, дузкун и дара едилир. Jemi Иттифаг му га в« ласина муна-сибэтнмш нечадир? Иттифагыя ]ени-лэшмэаи эмали ваэифэ кими гаршы-да дуранда, Азэрба]чан президента ]€ни. Иттифагын канфедерася]а эса-сында гурупмасы фикрини ирэди сур* ду. Лакни о заман Ьамяи «де]а по-пул]ар де]илдк'вэ экщр республик а-лар буна тэрэфдар чыхмадылар. Лол а]рычьшда галдыг; ]а конфедераси-1а!а дайр теклифнмиздэ тэ’кид ва иерар етмэли.]дик, Ja да Мэркавияв» эксэр республииаларын Иттяфагы фе-дератив эсасларда j енилаш до ip м тэклифина гошулмалы]дыг. Зсяни-мизча. биринчи ]ал МвркэолэАзэр-6ajчанын чэбЬэлэшмасина, АзэрбаДча-на тэз]игин кучлэндиршгмосииа, Даглыг Гарабаг месэлэсиннн Ьэлл олуи-мадыгы шэраитдэ Аз©рба]чаяын так-ланмэсина ¿жара билэрди. Азарра}ча} икинчи ]олу сечмаля олду. шуопам ]охдур khi, Азэрба]чанын ^деР"?'ти® прияснп асасында rojynan Иттифаг^ дахил олмаг гэрары дузкун, рее жег вэ чевик гарар иди. Бу, Азэрбе]чан президентияин ез принсипиал мевге]индэя имтина ет-мэси де]ил, мввчуд веои]]этлэ. Ьэ]ат реаллыглары нлэ Ьесабл^магдыр. Гпараит да]ншан ким», Азэрба] »ан конфедерата Ьаггында фнкринн тэсдиг етди; Е. М. Гафарова августун 26 да ССРИ Али Советандэ. А Н Мутэллибов августун 29-да Азэрба]чаи Али Советинде Ьадисалэрин кедишнндон ССРИ президентянкн во муттэфнг респуолм-каларьш а ли рэЬбэрлэрииня Бэ]виа-тьшдан а]дмн олур «и, суверен дев-лэтлэр Иттяфагы конфедерат«® тнп-ли Иттифаг олачагдььр. Лени Иттифаг тэркибиидэ суверен девлэтлэрня, о чумлэдэн Азэ1«а^га нын суверенлн]н реалдырмыг олоэт-та, дввлэтлэрин Ьар бнр игП^г“* о чумлэдэн конфедератиБ итт»к^гь онун су6)ектлврштн суверенли]ини Myajje« ме нада маЬдудлашдырыр йнунла бирликдэ мэн истиглалы- мызын во суверенли]нмизин реаллы-гьша вэ кэлэчэ]инэ инанырам. Ина нырам ки, horra Марказ «а мхтса* но]о керэсэ. кяминсэ амбнс«]асы «ла республииаларын суверешя*]«ни тапдаламаг исгеса бело артыг чыхмаз. Ч\-нкн сувереил«« WPW* Ьэрвнат тэкча бир, JaxyA бир нечэ Sr де]«л. рус халгь^ан т^муш taKYT халгына гэдэр влкэнин оутун х^тгларыны эЬата етмишднр, Ьвмы нын умум» ншинв Беле «ш гаршысыалмнммда^ лубедиЛ».аая»Ч). За>®и лар артыг яуненкн халглар Дуне« вир хают во >*Н5,^нма V« пгмн мпадася ила Ьесаблашма маг оларды. Ьесавлашмырдылар да ^^аррежим Луча гадач> '««• ^ исэ бутун олко халгларыныи су веренлик 'иЦси чло SLH ^даноеР’автор»г»Р«М® ]ол ]охдур1 тофиг кечэрли, академик. Хакнш едяраж гояврары Азар- 6aj4«N Республика Ут»т Фом дум кечурасяпаэ. ;