Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 3

Issue Date:
Pages Available: 4

About Baku Khalg Gazeti

  • Publication Name: Baku Khalg Gazeti
  • Location: Baku, Azerbaijan
  • Pages Available: 1,084
  • Years Available: 1991 - 1992
Learn More About This Publication

About NewspaperArchive.com

  • 2.16+ Billion Articles and Growing Everyday!
  • More Than 400 Years of Papers. From 1607 to Today!
  • Articles Covering 50 U.S.States + 22 Other Countries
  • Powerful, Time Saving Search Features!
Find Your Ancestors Now

View Sample Pages : Baku Khalg Gazeti, September 13, 1991

;
Get Access to These Newspapers Plus 2.16+ Billion Other Articles

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - September 13, 1991, Baku, Azerbaijan ХАЛГ ГЭЗЕТИ ^ ^ cehtjam    ♦    ni    ш ям пн Ий (Бваалн 1-n сакифад») Ь&кнми]]эт В9 идарэетмэ органла-рынын ' нэинки тэкчэ мэс’ул ишчи-лэри, демак олар ки, бутун ишчилэ-ри вэзифвлариндэн говулдулар. Тэзэ ]арадылан бяр сыра органларын га-пылары иса азэрба]чаклыларын узу-нэ ба гланды. Мэсэлан, Наримановун Москва]а тагдим етди] и мэ'луматдан а|цын олур ки, Бакы Советинин (о замам шеЬэрдан элавэ 78 кэнд да Бакы Советинин идараси алтында иди] 50 мэс’ул ишчисиндэн ]алныз 5 нафэри азэрба]чанлы олмушдур. О ки галды Бакы Советинин бутун иш-чилэрмнин таркибинда азарба]чанлы-ларыя са]ына, о бела иди; Бакы Со-ветиняв Ишлар Идарасинда 26 на-фердан 4-у, коммунал тэсарруфат ше’басннда 450 нафардэн 20-си, су тэчЬиэаты ше’баснндэ 100 нафардэн 1-и, cabajja ше’бэсиндэ 45-дан 2-си, халг маарифи ше’бэсиндэ 60 нэ-фэрдэн нами 5 — 7 нафэри азэрба]-чанлы иди. Бир нафар да олсун азэрба] чан л ыньш ишлэмади]и ше’балар иса чохлуг тэшкил едирди. Нариманов бу вази]]ати «мустэмлэкэчилик сн]асэти» адландырмышды. ДарЬал тутЬатут башланды. КеЬ-на Ьекумэт вэ парламент узвларинин тэ’гибиндэ XI Гызыл Орду си]аси идарэсннин хусуси ше’ба рэиси 3. А. Панкратов эсл гэддарлыг квстарди. Аз арба ¿чан КП МК-нын парламент гаршыспида бо]нуна квтурду]у еЬдэ-лнклэра нечэ »мал едиб-етмамаси кэр-тэрэфлн е|р9юииб пОмэтлэнднрял-мэляднр. Бутввлукдэ 28 апрел эрэ-фасинд» Азэрба] чанда сосиалист нн* гялабы учук об]екшв вэ суб]ектнв шэрантин ]етншнб-]етишмэмэси, Ком-муяяст Партнj асыиын 1918 — 1920-чн нллэрдэ Азэрбаj чанын нчтнмаи-сн-¿аси кэ]атында JepH вэ ролу, Азар-6ajm Республикасы какимнНэтннэ гаршы кутлэвн кэрэкатыи олуб-олма-Н1ш, Совет Русн}всынын Азэрба] чанын мустэгнллн]ннн таяымамасы-нын сэбэблэрн, о чумлэдэн, Азэрба] -чан КП МК Буросунун 1920-чн нл 17 феврал тарнхлн гарарына муна-снбат «2. (Азароа]чанын мустэгнллн]н. ни танымаг Ьаггында Чнчерииин ]енн тэклифн... Mocxaaja хабар верилснн кя, АКП МК Азэрба]чан Республи-касынын мустэгнлли]нннн танынма-сыны е’лан етмэ]н ]ер<*из в» лазым-сыз са|ыр»), Азэрба]чанда какими]-]эт боЬраиьхныи сэбэблэрн, Гызыл Ордунун Азэрба]чака кэлмэснннн, онун бурада фэали]]этнннн бутун ас-пектлари ва днкэр мэсэлэлэр ]енндэн картэрэфлн тэдгиг еднлнб ги]мэтлэн-дирнлмэлнднр. Е’тираф еднрэм ки, камин вэ бнр чох бадага мэсэлэлэрин ншыгланды-рылмасыцда врхтилэ мэн да об]ектнв олмамышам, еккаилашмыш гн]мэтлэ рн, бурахылмыш прннсипиал сэкв-лэрн механики олараг тэкрар етмн-шэм. Кумая еднрэм кн, бу калда соиракы пешманчылыг да фа]далы-дыр. Азэрба]чанын аи ]екн тарихнинн тэд-гнгиндэкн саквлэр зэннимчэ, муаснр тарнхчилэрин тэгснриндэн. дака чох оиларьш фачнэсн кесаб еднлмэ лндир. Буна бане тарнхчн мэрданэ ли]иннн ва об]ектнвлн]нннн олмамасы де]нл, тарих елмннин каким ндеоло-кн]а]а ва рэсми девлат сн]асэтинэ гурбан верилмэси, тарих елмн узэ-рнндэки „тзоракылыг иди. Бутун Совет Иттнфагьшда, .хусусйлэ дэ рес-публнкаларда. влКэннк эн ]енн тарнхи бутевлук дэ Сов.ИКП МК ]акында Марксизм-Ленинизм Инстнтутунун ннкнеарык-да иди. Онун схеми, тэфенри, нэтичэ-сн ва chJbch гн]матн аз гала ганун кучунэ малик иди. Ьатта 1956-чы нлдэн сонра кэлаи кедэкемурлу си-]аси мула]нмлнк аб-кавасы девруида бела азачыг елмн ¿адфикирлнк, рэсми сн]асэтлэ узлашма]ан ]енн сез ус-тунд» барк «гулагбурмасы» верилирди. Бела бнр шарантдэ хусусилэ рес-публнкаларда таряхчнлар бнр rajA« олараг ез тэдгнгатларыны, ез фнкнр-лэрннн гэбул еднлмиш чэрчнвэ, схем вэ нэтнчэлэрэ у]гунлашдырмалы олурдулар. Бунлары се]лэмэкдэ мэгсадим одур кн, охучулар ез девруиун евладлары олан тарихчнларн баша душеунлэр. Башлычасы нсэ демак нстэ]нрэм ки, бнз нндн тарих елмння ]енндэн как-сыса ндеолокн]а]а, кансыса партн] аньгн мэнафе]ниэ гурбан вермэмэлн]нк, бнр яфратдан башгасына вармамалы]ыг, елмн чэкэтдэн максимум об]ектив олмага чалышыб, дузу-дуз, э]рини-а]ри демэлн]нк. 1920-чи ил ма]ын 16-да Нариманову Билэчэридэ гаршыла]анлар она демишдилэр:    «Азэрба]чаны талан едирлэр, сага вэ сола куллэлэ]ирлэр». Нариманов Панкратову Азэрба]чаи Ингилаб Комитэси Рэ]асэт Ье]’этинин ичласына дэ’вэт етди,, мэсэлэ го]ду ки, Ингилаб Комитэсинин ичазэси олмадан hen кэс куллэлэнмэмэлидир. Нариманов бнр чох адамлары елум-дэн хилас едэ билди. Лакин хусуси ше’ба азгынлыгында давам едирди. Бу, Азэрба] чанын дахили ишлэринэ кобуд сурэтдэ гарышмаг, онун суве-ренли]ини тапдаламаг иди. Дикэр тэрэфдэн, рэЬбэр кадрларын сеч7|лмаси саЬэсиндэ Азэрба]чанын суверен Ьугуглары кобуд* шэкилда позулурду. Мэркэз Азэрба]чана ондан сорушмадан, разылашдырмадан нэ-инки тэкчэ парти]а ишина, Ьабелэ, девлат вэ тэсэрруфат ишлэринэ адам-лар кендэрирди. Онлардан* ба’зилари (мэсэлан «Азэрнефт»ин рэЬбэри Се-ребровски) эслиндэ Азарба]чан Ьеку-мэтини са]мыр, она табе олмур, Азэрба] чанын манафе]ини горумурдулар. Бунунла ]анашы, Нэримановун ]аз-дыгы кими мэркэзин Азэрба]чаны дезулмэз вэзи]]этэ салан белэ бир мунасибэти вар иди: hap кун Мэр-кэздэн Бакы]а Азэрба]чаны «бу вэ ]а башга чэЬэтдэн муэ]]эн халг ко-миссарлыгына табе етмак мандаты илэ нума]эндэлэр» кэлирди. Онларын (мэсэлэн, Аванесовун имзаладыгы мандатла кэлэн шэхеин вэ эда илэ «мэн РСФСР-данэм> де]эн Каспар-]анын) езлэрини Азэрба]чанда нечэ Ьэ]асызчасына апармаларыны Азэрба] чан ХТШ сэдри Н. И. Солов]ов Москва]а кендэрди]и мэ’рузэнамадэ об]ектив гэлэмэ алмышдыр. (Ьэмин мэ’рузэнамэнин муддэаларЫкы профессор Д. Гуляев бу ил и]улун 27-дэ «Коммунист» гэзетинин охучула-рына чатдырмышдыр). Бунунла алагэдар Соловев Ьаглы олараг Ьэ]эчанла сорушурду; «Мэр кэзин белэ бир мунасибэт бэслэдн]и шэраитдэ Ленин ]олдашын Бакыда диварлара вурулан «Лашасын мустэ- гил Азарба]чан!» сез лари нлэ гурта-ран телеграмынын эЬэми]]эти нэдэн ибарэт одур?» Нариманов дигрти белэ бир чаЬа-тэ чэлб едирди ки, марказдан олан ишчилэр ¿а тэчрубоензликдан нш-лэри корла]ырлар. ¿а да Ьэмин рес-публикада ез вэзн]]этларини меЬкэм-лэндирмэк учун «милли тэма]ул» у]дуруб ишлэ ¿ох, доносла мэшгул олурлар. Мэркэз онлары бу чур Ьэ-рэкэтлэрэ Ьавэслэндирир. Белалнкла, ]ерли ишчилэрлэ мэркэзчилэр ара-сында ишимиз учуй фэлакэтли му-баризэ башла]ыр. Мэркэзин ]ерли нш-чилэрэ инамсызлыгы онларын Мэркэ-зэ ннамсызлыгыны догурур. Азэрба]чанын суверенли]инин по-зулмасыны кестэрэн белэ фактларла алагэдар Нариманов Лениндэн сорушурду; «Мэкэр «мустэгил Азар-6а]чан» сезлэри Сизин дилиниздэн чыхмамышдымы?». Орчоникидзеннн башчылыг етди]и парти]а МК Гафгаз Буросу. эввэлча Лереванын гэрбиндан башламыш Ростова гад ар олан бутун аразидэ Бе]ук Брмэнястан |аратмаг лазымдыр». Нариманов ]ахшы билирди ки, Бр-мэнистан бу сэрсам пландаи ал чаи-ма]иб. О. а]ыг са]ыг иди. Лакин эслиндэ так иди. Нам да арази мэсэлэ-сини онун, Азэрба]чакын башы ус-тундан Ьэлл етмэк истэ]анлар аз де-]нлди. Ьэм Москвада, Нам да Бакыда. Бир нечэ факт. Ерманистанда Ьэ-ла Совет Ьакими]]эти гурулмамыш-ды. Ермэнистан нума]андэси Рос-товда Орчоникндзе]э билдцрмишди ки. окэр Азэрба]чан ССР Нахчыван ва ПЬрур — Дэралэ]аз гэзаларындан «нмтнна етса» Ермэнистан Даглыг Гарабагла Зэнказурун Азэрба]чана «дарЬал бирлашдирилмэсина» разы олар. Нахчыван Ьаггындакы бу иде]а Орчоникидзенин урэ]инэ ]атыр. О, Ростовдан бу Ьагда дэрЬал Ленина, Сталина ва Чичерина мэ'лумат ве- ичласы олду. Заикэоурун Ермэвшста на кечмасл ю Гарабагын даглыг Ьис-сэсина ез мугаддаратыны тэ>*]нн етмэк hyryry верил меси Ьаггында • гэ-рар гэбул едалда. ГЪрарда Нахчыван мэсалэсяна тохунулмамышды. Ланин Ьэмин гэрара эсасан Ьазырлаиыб са-Ьэриси, декабрын 1-дэ е’лан едилэн 6а]анатда Занказурла барабэр Нахчы-ваньш да Брманистамын а]рылмао Ьиссасн ал масы билдирилмишдр*. Зарра гад ар шубЬэм ]охдир ки, бело антиазарба]чан акты Нэ|жмановун мрадэсина зидц олараг, Орчоникад-зеиин во онун АК(б)П МК аэ БК-да устунлук тэшкил едан Ьамфикир-ларинин тэ'киди вэ таз]иги нлэ га-бул алунмушду. Лакин тэслимчилик Наримановун характернна ,]абанчы иди. О еоуну, итофмир, ¿аранмыш вази>]этлэ ба-рышмырды. Азэрба¿чанын арази бу-тевлу]у угрунда мубариззнин |e*i«. ва чапин марЬэлэся башла]ырды. Нэпичэои мэ’лумдур; Орчоникидое ннкишафмн умуми вфшм экс етдтг-рнр. Сосиалиом прннсиплэрмндэн деи\ч<-лук. сибасэтда о>штилэр Н. Нэримановун гэтн е’тиразыны догурурду. Бу бвхымдан онун 1921 чи ялни февра-льшда Ленина кондарди]н мэктуб ма-раг догурур (Ьэмин мэктуб 1988 — 1989-чу нллэрдэ Ермаижгтанда эввэл-чэ ермаии дилнндэ^ сонра ориисина-лын дцлиндэ — русча чад еднлмиш-днр. АзэрОДчаяда Ьэлэ чал олукма-]ыб). Гысача де]им ки, Ьэмнл мэк-тубда Т^рки)а нумец)эндэ Ье]’етилэ Бакыда керуш вэ Hpiajaiwa hej arw-кин Москваja ]ола душмэся Ьаггьгн-да ма’лумат в^рилир. Ьэм дэ Нариманов белэ бир фнкринн чатдырыр ки. Москва ерманк масалэсинэ кере Турки jэли еоундэн чакяндирмэмэу»»-дир. О. февралын 21-да Ленина к он дэрди]и башга бир мэктубда да бу Macaoaja тэкрар га]ыдыр Ь» ¿азцр ки. «TypKHja мума]эндэсн 1*лэ далы-шыгларда ермали масаласи рол oj- СУВЕРЕНЛИЛНМИЗ ДУНЭНИ, БУ КУНУ Камннскинин, сонра Кировун башчылыг етдиклари Азэрба]чан К(б)П МК ва далбадал Мико]анын, Сарки-син ва Мирзо1алын башчылыг етдиклари Бакы Комитэси Наримановун эл-голуну багла]ыр, она мин чур ба-далаг кэлир, ишлэмэ]э аман вермир-дилар. Азэрба]чан ССР илк аддым-ларыны атмага мачал тапмамыш Ор-чоникидзе Азэрба] чан рэЬбэрлэри гаршысында ачыг мэсэлэ го]ду; «Азар-ба]чан Республнкасы мустэгил мев-чуд олмалы, ]ахуд бир Ьиссэ кими Совет Руси]асынын тэркибинэ дахил олмалыдыр?» Нэримановун вэзи]]эти вэ фэали]]эти онунла мурэккэблэшир-ди ки, милли кадрларымызын му-э]]эн Ьиссэси белэ зэрэрли аЬвал-pyhHjjaja у]урду. ja баша душмэмак-дэн, ja тэчрубэсизликдэн, }а да баш-галарынын тэ’сиринэ кор-коранэ га-пылмагдан она гаршы апарылан Ьаг-сыз Ьучум, беЬтан кампани]асында иштирак едирди. Нэриманова нэ гаралар ]ахылмыр-ды! О, Бакы]а кэлэнэдэк Мико]ан1 бурада «варлыларын» эмлакыны ге]-ри-гануни реквизиси]а (мусадира) кампани]асына башламыш, сонра ону Саркис давам етдирмишди. Бу ишдэ агласыгмаз чина]этлэрэ ]ол верил-мишди. Гадынларын сыргаларындан тутмуш туманларынын мусадирэсинэ гэдэр! Нариманов бу азгынлыга гаршы барышмаз.мубариза апарырды. Ьэмц^ азгынлыгын шаЬиди олан Солов]ов ]ухарыда ады чэкилэн мэ’-рузэнамэсиндэ Москва]а билдирир-ди: «Ьэр кун кезу ]ашлы мусэлман гадынлары Азэрба]чан Ингилаб Комитэсинин сэдри Нэриманову деврэ-]э алырдылар, лакин МК-нын ке-турду]у,. хатхи дэ]ишдирмак ]олунДа Нэримановун кестэрди.|и чаЬдлэр бир фа]да вермэди. нэТичэси бу олду ки, она миллэтчи, ифрат саг тэма]уллу ингилабчы дамгасы вурмага башла-дылар». «Виз Нэриманову Ингилаб Комитэсинин сэдри сечиб, ону елэ аЬатэ едарнк ки, о езунун нуфузундан ла-зымынча истифадэ едэ билмаз». Бу сезлэр халг ичарисиндэ Нэримановун 6ejy1t нуфуз вэ Ьермэтинэ балэд олан Мико]ана аид иди. Мико]анлар, саркислар, мирзо]анлар бу мэкрли тактика]а там садиглик кестэрирди-лэр. Орчоникидзенин Ьима]эси алтында! РК(б)П МК Гафгаз Буросунун раЬбари Орчоникидзенин сэла-Ьи]]эти азмыш кими, она элавэ олараг Азэрба]чанда Ьудудсуз Ьакимир ]эт мандаты верилмишди. РК(б)П МК Си]аси Буросунун 1920-чи ил 27 но-]абр тарихли гэрары илэ Орчоникид-зе]э тапшырылмышды ки, «Бакыда галыб Азэрба] чан Ингилаб Комитэ-синэ... умуми си]аси рэЬбэрлик ет-снн». Азэрба]чанын суверенли]ина Мэркэзин мунасибэти Ьаггында ачы Ьэ-гигэт белэдир! Нэримановун ]азды-гы кими, Мэркэз Азэрба]чанда ]ал-ныз Орчоникндзе]э е’тибар едирди. О нсэ кичик гэлбли адамлара даЬа чох инанырды. О адамлара ки, ез вэзи]]этлэрини сахламаг вэ горумаг учун Орчонинидзе]э ]алтагланырды-лар. Ьэр бир мэсэлэдэ ез принсипиал MeerejH, сезу олан, Азэр6а]чанын ]ерли хусуси]]этлэрини дэриндэн би-либ Азэрба]чан учун чаны ]анан, Азэрба]чанын аловлу га]гыкеши олан Нэриманов Орчоникидзенин вэ онун кимилэринин Азэрба]чандакы амирли]инэ гаршы барышмаз вэ чэ-т.ин мубаризэ апарырды. Академик П. Эзизба]ованын сэ’]и илэ Hahaj9T, Н. Нэримановун «Учгар-ларда ингилабымызьш тарихинэ дайр» мэктубу ишыг узу кермушдут^ Сталина, сурэтлэри Тротски]а вэ Ра-декэ кендэрилэн Ьэмин мэктубда Нэриманов Ьеч бир ше]дэн чэкинмэдэн, чэсарэтлэ вэ там ачыглыгла Орчоникидзенин вэ дикэр хадимлэрин эмэлларини ифша едирди. О, ]азырды; «Мэним кеч бир шубкам ]охдур кя, АКП МК Серго ва Сталнння шэхеняда бнза — турк-лар» е’тнбвр етмир ва Азарба]чанын тале]ини ермэнн дашнаклара тапшы-рыр». (Курсив бизймдир — Т. К.). • Jena Ьэмин мэктубда ’ Нариманов «Ьазырда Азарба]чанда Коммунист Парти]асы вардырмы?» суалыны го-Jy6 она езу бела чаваб верир; «Jox-дур вэ мирзо]анлар ез алчаг cHjacaT-лэриядэн, Азэрба]чаны симасызлаш-дырмаг си]асэтиндэн эл чэкэнэ гэ-дар олма]ачаг да». Республиканын 1918 — 1920-чи иллардэ муэИэнлэшмиш арази бу-тевлу]унун горунуб сахланмасы Совет Азэрба]чанынын башлыча вэ-зифэлариндэн бири иди. Нариманов ермэни миллатчилари-нин арази иддиаларына чохдан. езу да ]ахшы бэлэд иди. Ьалэ 1917-чи илдэ Тифлисдэ Жордани]а, Рамиш-вили ва Кекечгори Нариманова гэзэб-ла се]лэмишдилэр ки, «Питердан ал-дыглары хабара керэ, артыг орада дашнаклар ишлэ]ир вэ эллэриндэ рэ-гэмлэрлэ субут етмэк истэ]ирлар ки. рир. Ьэм дэ телефонла Нэримановла данышыр. Нэриманов билдцрир ки, «Гарабаг вэ Зэнкэзур шэксиз Азар-6ajwaH вила]этлэридир*. Орчоникид-зе Ьэмин вила]этларин дэрЬал вэ да* нышыгсыз олараг Азарба]чанла бир-лэшдирилмэсини вэ ejHH заманда, Азарба]чанын Нахчывандан имтина етмасини тэклиф едир. Нэриманов чаваб верир ки, сабаЬ гэти фикримизн билдирэрик. Керунур, Нэримановла бу данышыг-дан сонра Орчоникидзе ¿енэ дэ Ростовдан Чичеринэ телеграмла билди-рир ки, *4Азэрба]чан Гарабаг ва Зан-кэзурун дэрЬал вэ данышыгсыз олараг бирлэшдирилмэсиндэ тэ’кид едир». Буну етмэк Орчоникидзенин фнкринчэ, «зэрури иди, чунки Ьэр ики газа игтисади чэЬэтдэн Бакы илэ баглыдыр вэ тамамилэ Лереванла эла-гэсиздир». Сонра Орчоникидзе Чичерина ]а-зырды: «Даглыг Гарабаг ва Зэикэоур дэрЬал Азэрба] чана бирлэшднрнлеа, Аз арба j чаны башга вила]этлардэн (Нахчьгоан ва Шарур—Дэралэ]эз газа ларындан — Т. К.) Латина етма-]а вадар етмэн олар. Мэн Азарбв]ча-ны вадар едэрэм кн, Даглыг Гарабага вэ Зэнкэзура мухтарн]]эт версии...» (курсив бизимдир — Т. К.) Эслиндэ Азэрбаjчан учун таЬгнра-миз бир шэкилдэ ]азылан бу макту-бу Нариманов оху]убму? Демэк ча-тиндир. Лакин онун мэомунундан Нэ-римашв Ьали иди. Бунунла алагэдар Нариманов бир труп дикэр хадимлэрлэ (Мдивани, Мнко]ан sai Ермэнистан К(б)П МК уз в у Hypy4ajiJa¡n) бир лик до Чичерин на ва Владигафгазда олан Орчони-кидэе]э гэт бнлдирдц ки, «аргыг Совет Азэрба]чалы 1ариибина дахил олмуш ку]а мубаЬисали Зэнкэзур вэ Гарабаг мубаЬиоэсиз ]ерлаРДиР вэ бундан соира да Азарба]чаи Ьудуд-ларында галмальщьф», дашнак heKy-матина гаршы мубаризэдэ бир и л дан артыг ]ерли эЬалиннн кучу ила му-дафиа олунан «Чулфа вэ Нахчыван ра]онлары Азэрба]чана би,рлэшди-ршмалидир». Демэли, Нариманов Орчоникидзе-ния Нахчыван Ьаггында фикрини гэ-ти! редд едир. Лакин Орчоникидзе Азэрба] чан рэЬбэрлэринин мевге]инэ ва Ьугугуиа маЬал rojwyp. Эрази маг сэлэсини тэкбашына, Азэрба]чаньш милли манафе]ина аидд олараг Ьэлл етма]э сэ’] кестэрмэкдэ давам едир. 1920-чн ил и]улун 14-дэ о артыг Ба-кыдан Чичераша телеграмла бнлди- р«р; «Масалании Азэрба]чаны гисмэн тэ’мин еда билачак бела га]дада Ьэлл олунмасыны зэрури са]ырам; Гарабаг тамамилэ вэ данышыгсыз Азорба|чана бирлэацдчрилир. Зэнка-зур мубаЬисэли е’лан едшшр, дикар вила]атлэр Ерманистанда галыр». Керунду]у кими, аввалча Зэнкэоу-рун да Азарба]ча1на «дэрЬал бирлэш-дирилмэси» тэклифнни иролм сура« Орчоникидзе, инди Азарба]чанын але]-Ьина jenst бир аддым атыр, Занкэзу-ру мубаЬиоэли ©рази е’лан едир. Ертаси кун и]улун 15-да Азэрба]-чан К(б)П МК буросунда бу м аса naja бахылды. Орчоникидзенин иштирак ы ила гэрара алынды ки, Гарабаг вэ Зэнкэзур Азэрба]чаяа бирлашди^-рилсин. Нахчывандан вэ динар ара-змлэрдан имтина едилсия. Так лиф едилди «и, Ьэми« эразилар рус го-шунлары тарэфиядан «яшгал» едил- с«н.    - Белалнкла, Орчоникидзенин Заяка-зуру мубаЬисэли эрази е’лан етмэк таклифи кечмади, Нахчыван барадэ фикри яса гэбул олунду. Догрудур. гисмэн башга редакси!]ада ва башга сэякида. 1920-чи ил но]абрын 4-дэ Азэр-чан К(б)П МК Си]аси Буросунун Ста-ЛИ1НЯЯ яштиракы илэ ичласы олду. Бу заман учун Руси]а илэ Ермэнистан арасыяда мугавилэ ла]и!юси ha-зырлаямышды. Орада Азэ|рба]чанын башы устундан. онун милли мэяафе-]и нэзара альшмадан Нахчываяын ва Зенказурун Ерманюстана верилмэси нэзарда туту-лмушду. CHjacw Буро гэрара алды:    «Нахчываяын    вэ    Зон- казу рун Ермэниетана верилмэси har-гында тэклиф олунан мадда нэ. си ja-си, на да стратежи чэЬэтдэн сарфали де]илдир». Бу, дузкун гэрар иди. Лакин онун мураккэбн гурумамыш Бакь1да но-]абрьш 9-да Сталин деди: «Зэнкаоу-рун ва Нахчываньш кима мэхсус ол-масы барадэ демали]йк ки, онлары иядики Ермэииотан Ьокуматина вер-мак олмаз, орада Совет Ьекумэти ]а-ранса вермэк олар». О, буну да бил-дирди: «Мэн Азэрба]чанын мустэгил-ли]и тарэфдары де]илам. Ксммунист-ларин бир писсасинин дикариндая мусгагилли]и ола билмаз». Бутун буялар рэсмэн е’лаи едилан прияезшлардан уз дендармэк, Азэр-ба]чаньш сувереяли]« ила о]намаг идя. Тезликлэ Ерманистанда Совет Ьакими]]ати гурулду. Бу мунаоибат-ла но]абры.н 30-да АК(б)П МК ся]а-си ва ташкилат буроларьтиын бирка Даглыг Гарабаг мэсэлэсиндэ* эз фик-рнндан ва бу Ьагда онун иштиракы илэ аввэл гэбул олунмуш гэрарлардан приясяпсязчэсияа уз донд^фиб 1J21-чи ил и]улун 4-да Гафгаз Буросунда Даглыг Гарабагын Ермэнистаныи тар кибинэ дахил едилмэсинэ сэс вереэ да ва бела бир гэрар гзбул едилеэ да, Даглыг Гарабаг Азэрба]чаньш тэркн билда сахланылды. Бирма налы дг мак олар ки, Даглыг Гарабаг мэса-лэсиядэ Нэриманов мустэсла сшшаллыг вэ да]алэт костэрмэса]^. Даглыг Гарабаг о оаман. EpMowncsa на бирлэшдарилэ билэрди. кидзенин вэ онун кампани]асын » . Нахчываны Азарба]чандая гогарыб Ерманистаиа вермок HHjJanopH бо-ша чыхды. Бу да шэксиодир ки. Нахчыван мэсэлэсияии белэ Ьэллинде Наримановун 6oJyk хидматлари олмушдур. Лакин муэНан си]аси гув вэлэрин манЬус ои]асэти вэ ]эти„ елачэ дэ Маркэоин calie хотти са]эси1нда Зэнкэзур гэоасыяын 6eJ,K Ыссэси (шимал-гэрбн) Ермэниетана верилди. Галан Ьжсэсиядэн Азэрба^ чанын таркибинда Губадлы гэзасы ]арадылды. Нариманов Азэрба] чан ьш аразв» буте®лу]уна едилэн гэсдларэ гэтич е’тираз едирди. О, Ленина ]азырды: Марказ «Азэрба] чанын мустэгил л и Йня таиымышдыр вэ е]ни заманда. эрказ шакеиз Азэрба]чан ораэилэ рилл Ермэниетана верир... Ерманис тан... мустагиллик дэ алды, устали к Азэрба]чан аразиларини да... Азар ба]чан Ьэм аразишни ятирир, лам да му<ггагилли]1нни. Владимир Илич! Чохмиллатли aha линии Ьугугу вэ Ьиослэри ила бела зарафат етмэк алмаз». Нэриманов Мгркэзда отурмут ер мани хадимлэринин феалн]]атшж кэс кин лис л aj арок Ленина мурачиаг едир-ДИ1:    «Экар ан гыса муддат арзиидэ Мэркэз дашнак-ком мул ист ларин бая эмэллэринэ сон roja билмэса, бутун мусалман Шаргн биздэн уз дендара^ чэкдир. Буну май Сиоа чидди билди-рирам ва Сиздэн хаЬиш едирам бу масала]а чидди ]анашасьшыз...» Душунду]уну белэ ачыг вэ чэсарэт-ла уза де]эн раЬбар хадим, о за.ман ]агин ки, аз оларды! Игтисади мусгэгиллик саИэсиндэ дэ чидди проблемлар вар иди. Азар-ба]чан мустэгил девлат са]ылса да. еоунун башлыча тебии сарвати олан нефгдэн истифадэ етмэк дэ сарбэст де ]нлди. Серебровски Азэрба]чаны ез сэрвэтиндэн маЬрум етмяшдн. Нэриманов нефг маЬсулларындан муа]]эн фанз Азарба]чана а]рылмасы Ьаггын да Серебровски ила узуи муддэт му-барнза алармалы олмушду. НаЬа]эт. о, масалаян Азарба]чан К(б)П МК Си]аси Буросуна чыхармыш, Си]асн Буро Ьэмин фаизи а]ырмагы Сереб-ро век Hija бир вэонфэ олараг тапшыр мышды. Лакин Серебровски Ьэмин гэрары лазыми га]дада ]ерина Jcthp мир дм. Нариманов Марказдан сору шурду: нэ учун Азэрба]чан К(б)П МК Ьэмин гарарын ]ерина ]етчрнл масиии излэмир? Онун езунун ча-вабы бела иди; «Чунки Киров, Мирзо]ан ва онлар^ш кам пани Jacbi бутун бунлара тупурур-лар». Нэриманов белэ бнр гэнаэтэ кэл мишди ки, «Мэркэз му»Лан сакэин езуиа табе едарак, нэннкн аваазиядэ кеч бяр ше] вермяр, катта камин республихаларыя ахырынчы нэ]н sapea, ондая чырпышдырыр» (курсив бн-зисидир — Т. К.). Бу си]асэт сооиализми, Совет па-кнми]]этини, Ьермэтдан вэ е’тибардан салан, лахладан зэрэрли си]асэт иди. Ьэм да Марказэ, онун си]асаткнив? сэ^ мими]]атина ииамы сарсыдан cnjacar иди. Азэрба] чан ын игтисади мустагилли-]и. нлэ баглы башга фактлар да ха* тирэк. Совет haMHMKj]эти гурулан заман Азэрба]чанда хе]ли Ьазыр rapa куру вар иди, Ону мустэгил амтээ мубадилэси га]дасында хариче кен-дермак плаилашдырыльфды. Москва-дан бела бир кестэриш алынды:’ «Ла зым билирик диггэтиниои чалб едак ки, сизин амтае мубадилэси моселэ-СИ1НДЭ биэимлэ разылашмадан Ьарэ-кат етманиз умумдевлэт негте]1ьнэза рииден врзуедилмаздир». Бу Телеграм Совет Азэрба]чанынын 31-чи кунунда, Ьалэ умум» дев лат ]арадылмадыгы бир заманда ву-рулмушду. Аз сонра бела чалб етмелар» «гадаганларла» «вот олунду. Ьалэ ]еяа да Совет Нттнфагы Ja радылмамышды. Нариманов 1921-чи нл сент]абрын 26-да Ленинден аша-гыдаяы телеграм ы алды; «Вила]эт харичи идарэсннин разы лыгы вэ РКП МК-нын ичазэси олмадан нэ алманлар, не де башг* ™ несла тячарэт мугавилес» баглв-ма]ын». Азарба]чанын мустаги л лн]н ила баглы беле фактлар хусуси Ьал де-]ил, бутун совет республнкаларынын о заманкы ва сон рак ы реал ваои]]е тжни. елкэда кеда« умуми просеси. намамалыдьф», Куман етмэк олар ки, Нарнмано-вун бу хэбардарлыглары та’сирсиз галма]ыб. Мартын 16-да Москвада Pycnja ила Турк«]а арасьжда багла-нан мугавилэ Нахчыванын статусу-ну — Нахчываяын Азэрба]чан протектораты алтында мухтари]]этэ малик олмае ьгны тэобит етди. Лакин эеас матлэба га]ыдаг. Нариманов ]азырды; «Мэн оиздав! Ьеч бир uiejH киолэтма]и лазым билми-рем. Манэ инанырлар ва hap uiejH де]ирлер: учгар мухтар республика-ларда «atoiJjaT вэ онларын бивэ му-насибгти Ьаггында манда шифаЬи ва ]эпылы ма пузалар вардьгр. Бутуи м» -руээлардэ Совет Pyc*JscMiWH мус-тэмлэкэчи CBjicaTHiaaH даиышылыр. Бутун Ьэмин республикаларда ]ерл» •мае у л ишчнлар ФК ва хусуси ше банки вкеитлэри тэр.»фнндэн террора мэ’руз галырлар Ьемнн адамлар Ьар ]ердэ жиллэтчилэр ахтврырл^р. Ьал-б\-ми    органларын    акентларн вэ Марказдан кондэрхомиш днкэр иШ-чилэр езларп биринчи кобуд миллат-чилэрдир. Ьэмин ишчилэр езлэринэ Мэркэзин диггэтини чэлб етмэк учун у]дурма мэ’луматлар верир вэ бунунла да дезулмэз мукнт ¿арадырлар. (курсивлэр Ле-нкниндир. — Т. К.) Бутун бунлар ]ер-ли ишчилэр учун дезулмао BaoJfJjar j ара дыр вэ абывателин Совет Руси-рэсьиш е’тимадсызлыгыиы кучланди^ рир. ...Шарг Сиза иканмагда давам едир вэ кезла]ир на вахт кака]ат, ез мугэддаратымы тэ’]ни е^мак Ьаггында Сиэнн нлкин фикриннз kajara ке-яирнлэчэкднр». (Курсив бнзнмдир — Т К ) Бухарин мэктубу оху]уб устундэ «сеЬв етмиремсэ Ьэмян нума]ендэ ар- тьгг капибдкр ва Ьеч Ьарада гэбула наил ала бнлмнр» ]аомышды. Каме- невин иса pa’jH бела иди; «Фикрим-ча, учгарларын эЬвл л -ру Ьи] Jochihkh характернсгннасыида Нариманов 3/4 Ьаглыдыр». Нэримановун махфн мэктуоларын дакы бу чур к ос кин гк]матлэри ачыб твкма)к лазымдырмы? Заннимизчэ лазымдыр. Чунки су-яеренли]имлэ Ьаггында ачы пэтигэти v-дэ чыхармага кемак едир. Лазымдыр ва практик чэЬэтдэн фа]далы-дыр. Чунки сэЬвлэрдан ибрат дерси квтурмэ]э имкан верир. Бир ше] там а]дындыр: Азэрба]чанла Меркэз ара-сындакы мунасибэтлэрд» 1920-чи илия апреляядэн башла]араг бурахылан кобуд соЬепэр, умуми]]атла Маркиз — республикалар мунасябэтлариадр-кн саЬвлэр паз эра алынмаса, Азерба]-чанын вэ дикэр реслубликаларьш су-верснли]и je«a да кагыз узэринде гала р, JeHH гурулан Иттзфагьги агибэ-ти эввэлки кнмн олар. Лазымдыр Ьем да Азэрба]чаньш мустагилли]и, эра* эи *6^тевлу]у вэ с. месепалэрде Нари макову и MOBrejwu* ^б]ектив ги]мэт-лэндирмак бахымындан. лар. елэчэ до магаладэ кэтирдн]«^ бир нечэ днкэр сэнад HaMii« мэ^ле-л э р дэ Нэ1Я кланов у н мовге]и Ьаггында ахыр вахтларда св]лэнилаи итти-Ьамларыи (ан сонунчусу вэ je«M-си белэдир. Нэриманов НИНН KY4YHY -. МИЛЛИ МУСТ8ГИЛЛИ]И ммзян, су веренли j имизнн тоопагларымызын, мадди сарвеглери-шюии Ьава]ы багь>ш.ланылмасьша сэрф етдирнб» гурулан «А)дынлыг» гэзети, 7 сеит]абр 1991) шэр олдугуну ^Наримановун мах фи мэктублары Ьа]очан зэякн иди. Онун hapajbi. Ьэм де самими хебардарлыгы И^Лакиз1 онун миллм республашалар-ла вэзи]]эт Ьаггында дэфэлэрлэ ет-дн>и хэбэрдарлыглара маЬал Tojyjyp-думу? Бир mejfi де.мэк олар кн. мил ли республнкалара ]асэтде принсипиал едилмади, пряиоипиал нэтичадар чы харылмады. Лакин Наримановун Аз арба j чанда дузкун cHjacar ]еридилмэси этрафьш-да принсипиал хатти, рэЬбэрдери** саЬвини онларын уэунэ ачыг се]ле-маси онун езу учун нэтичэсио гал малы. Нариманову Азарба]чандаи узаглашдырдылар. Ьам дэ эн чох Азэрба] чаи а лазым олан всегда! Белаликлэ. Ьэла Совет Иттяфагы ]аранана гадор совет ресцубликал^ нын. о чумладея Аз^зба]чанын суве dен Ьугуглары мухтэлиф адларла вэ бэЬаиалэрлэ кобуд су Рэтд?.^^ ду. Реслубликалар Совет Иттифатына дахил олан дан сонра иса онларын мустэгилли]и ]зечэ ендирилмишди. Бу саЬвлэр вэ тэЬрифлэр нэтичэ е’тибарила Иттяфагын вэ бутун рес-публякаларын инкишафынын лэяки* мэсина. Совет Ьакими>]эт«!вин. Ьаким napwja «сими Коммунист Парти]асы-ньш иуфуэдан д>-шмасина, Иттифагын беЬраиьша кэтириб чыхарды. Дикэр тэрэфдэн. Ьэмин саЬвлэр во тэЬриф-лар башга амилларло бирликдэ Итт*ь фагын ва сосиализмин погенсиалыны ва \’стунлукларини Ьэрэнэта кэт»фма-]э нмкая» вермэди. Лекидэнг>рма«1ын кэтирди]« азад фикирлиляк. демократ«^ ва ашкар- лыг шарактиндэ Ьэр бнр совет хал-гы ез биринчк императив«, улу ар-зусу вэ мугэддес Ьугугу — реал су-^ веренлик угрунда ачыг муборюЩо башлады. Мэркэз халгладын реал су BepeiMHja чак атмалары яла Ьесаб-лашмалы олду.    * Сон ики г уч мл эрзиндэ республжа-мыз ын гувереилирша наил олмада чндди И1юлилэ]И1илэр вар. Артыг Мэркэзин а%гирли]н кечмир, Азэрба]-чан президент» мустэгил с»]асат ]е-рщдир. Артыг Азэрба]чан парламента эввэлкн парламент де]нл. Наэирлэр Кабннети эввэлкн Ье-кумэт де]ил. Азэрба]чан халгы ха-Р»чн ва дахили си]асэтдэ мустэгил аддымлар атыр. HahajÒT, Азэрба]чан Республнкасы А ли Совет н бу «л августун 30-да Азэрба]чаньш мустэгиллм]ини боряа етмэк Ьаггында тарих** Ба]аняамэ га-бул етмяшдир. Хошбэхтэм ки, Али Совет да Азэрба] чанын девлат ястиг-лалиМэтнни 6qpna етмэк Ьаггында Бо-]эннама ла]нЬэсонн оху]уб е’лая отмок мама нэсиб олду. Бэ]эннамэшгн гэбул едилмасн бе aoHjacH акт дыр, тарнэт андыр. дэ мэс'ули]]ат аныдыр: Ба]анна-мэдэк бе]ук ва мурэккэб вэвифэлер догур. Си]аси, дипломатии ва с. ва-эифэлар Бу вэзнфэлэри та'чили де-гяглешдириб, онларын Ьэ]ата кечи-рилмаси механизмкни душунулмуш шэкалдэ Ьазырламаг во ковкрет тэд-бирлэр корм эк биринчИ) дэрачали еЬа-ми]]эт Кэсб едир. Белэ Ьесаб едирам кн. Али Советин невбэти' сесси]асын-да Али Советин Pajacar he]’эти ва республиканын алн ичраедичи орган-лары неггиглвл Boj аннамэс индэн пора* ли кала« ваоифэлэрин Ьэлл олунма-сы кедиши Ьаггында Ьесабат верма-лидирлэр. Бутун халг гаршысында Ьесабат вермелядирлэр. Нэ учун Бэ^аннама габагларда, де-]ак ки. бнр ил, Ja ¿ярым ил буядан аввэл де]ил. мэЬз «иди габул едкл-дн? Б©]ук ои]асэтда реалиом Ьиссннн итирмэк. cHjacn реаллыгларла Ьесаб-лашмамаг си]аси акантуризмдир, хал-гын тале]« илэ о]намагдыр, бир сео-ла, фалакат ]олудур. Азэрба]чан Рес-путблнка с ынын Али Совет», президента истигла1ли]]эт мэсэлэоиндэ аван-гурнгзмдан узагдырлар, сЩаси реал-лыглара. дэ]ишая шэраита yJryH ha-рэкэт едирлэр. Баш тутма]ан девлэт ч евр и л«| шп « дан сонра елкэда ]еш си-]асн вэзиПэт ]араямышдыр. Буну наоора алараг, АзэрбаJчан дэрЬал ис-тигла.’пнjjэтИ1мнза давтр стратежи планы baja та кечнрмэкдэ гэти аддым атды. Бу о демэкдирми ки, Азэрба]чан-да артыг Иттифаг Консгитуси]асы гуввадэн салыимыптдыр? Xejp. Бу Ьагда чох асэнлыгла гэрар да гэбул етмэк оларды. Бело бнр гэрар, инв-нырам, бу кун лардаменткмиэин по-пул]арлыгыны да артырарды, Итти-фагда да, дуи]ада да дэрЬал резонанс догурарды. Pyc«Ja телевяэи]асы иса бипн эмэллкбашлы мэдЬ едврди... Бос сабаЬ? СабаЬ гэрарымыз пава-дан асылы вази]]этдэ галарды. Азэрба] чан учун ]ени чэбЬэ ачыла билэрди. Jww бэла-тарпа узлэшэ он-лордик. Истиглал ]олу рэваи де]«л, мошог гэтл» ]олдур; мисилсиз еЬти}атлылыг, узагкорэнлик. реализм, си]аси маневр вэ cHjacn чевнклик талэб едир. Елэ eTMa-THjHK ки, ястиглал камимиз Стоил ла илэ Харибда арасында гэрг оямаемн. Бу ф*ш*рда]0м ни, истиглал камимиз дузкун истигамэтлвнди-рилиб, дузкун и дара едилир. Jemi Иттифаг му га в« ласина муна-сибэтнмш нечадир? Иттифагыя ]ени-лэшмэаи эмали ваэифэ кими гаршы-да дуранда, Азэрба]чан президента ]€ни. Иттифагын канфедерася]а эса-сында гурупмасы фикрини ирэди сур* ду. Лакни о заман Ьамяи «де]а по-пул]ар де]илдк'вэ экщр республик а-лар буна тэрэфдар чыхмадылар. Лол а]рычьшда галдыг; ]а конфедераси-1а!а дайр теклифнмиздэ тэ’кид ва иерар етмэли.]дик, Ja да Мэркавияв» эксэр республииаларын Иттяфагы фе-дератив эсасларда j енилаш до ip м тэклифина гошулмалы]дыг. Зсяни-мизча. биринчи ]ал МвркэолэАзэр-6ajчанын чэбЬэлэшмасина, АзэрбаДча-на тэз]игин кучлэндиршгмосииа, Даглыг Гарабаг месэлэсиннн Ьэлл олуи-мадыгы шэраитдэ Аз©рба]чаяын так-ланмэсина ¿жара билэрди. Азарра}ча} икинчи ]олу сечмаля олду. шуопам ]охдур khi, Азэрба]чанын ^деР"?'ти® прияснп асасында rojynan Иттифаг^ дахил олмаг гэрары дузкун, рее жег вэ чевик гарар иди. Бу, Азэрбе]чан президентияин ез принсипиал мевге]индэя имтина ет-мэси де]ил, мввчуд веои]]этлэ. Ьэ]ат реаллыглары нлэ Ьесабл^магдыр. Гпараит да]ншан ким», Азэрба] »ан конфедерата Ьаггында фнкринн тэсдиг етди; Е. М. Гафарова августун 26 да ССРИ Али Советандэ. А Н Мутэллибов августун 29-да Азэрба]чаи Али Советинде Ьадисалэрин кедишнндон ССРИ президентянкн во муттэфнг респуолм-каларьш а ли рэЬбэрлэрииня Бэ]виа-тьшдан а]дмн олур «и, суверен дев-лэтлэр Иттяфагы конфедерат«® тнп-ли Иттифаг олачагдььр. Лени Иттифаг тэркибиидэ суверен девлэтлэрня, о чумлэдэн Азэ1«а^га нын суверенлн]н реалдырмыг олоэт-та, дввлэтлэрин Ьар бнр игП^г“* о чумлэдэн конфедератиБ итт»к^гь онун су6)ектлврштн суверенли]ини Myajje« ме нада маЬдудлашдырыр йнунла бирликдэ мэн истиглалы- мызын во суверенли]нмизин реаллы-гьша вэ кэлэчэ]инэ инанырам. Ина нырам ки, horra Марказ «а мхтса* но]о керэсэ. кяминсэ амбнс«]асы «ла республииаларын суверешя*]«ни тапдаламаг исгеса бело артыг чыхмаз. Ч\-нкн сувереил«« WPW* Ьэрвнат тэкча бир, JaxyA бир нечэ Sr де]«л. рус халгь^ан т^муш taKYT халгына гэдэр влкэнин оутун х^тгларыны эЬата етмишднр, Ьвмы нын умум» ншинв Беле «ш гаршысыалмнммда^ лубедиЛ».аая»Ч). За>®и лар артыг яуненкн халглар Дуне« вир хают во >*Н5,^нма V« пгмн мпадася ила Ьесаблашма маг оларды. Ьесавлашмырдылар да ^^аррежим Луча гадач> '««• ^ исэ бутун олко халгларыныи су веренлик 'иЦси чло SLH ^даноеР’автор»г»Р«М® ]ол ]охдур1 тофиг кечэрли, академик. Хакнш едяраж гояврары Азар- 6aj4«N Республика Ут»т Фом дум кечурасяпаэ. ;
RealCheck