Internet Payments

Secure & Reliable

Your data is encrypted and secure with us.
VeraSafe Security Seal

Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 2

Join us for 7 days to view your results

Enter your details to get started

or Login

What will you discover?

  • 108,666,337 Obituaries
  • 86,129,063 Archives
  • Birth & Marriages
  • Arrests & legal notices
  • And so much more
Issue Date:
Pages Available: 4

About Baku Khalg Gazeti

  • Publication Name: Baku Khalg Gazeti
  • Location: Baku, Azerbaijan
  • Pages Available: 1,084
  • Years Available: 1991 - 1992
Learn More About This Newspaper

About NewspaperArchive.com

  • 2.18+ Billion Articles and Growing Everyday!
  • More Than 400 Years of Papers. From 1607 to Today!
  • Articles Covering 50 U.S.States + 22 Other Countries
  • Powerful, Time Saving Search Features!
Explore Your Family History Now

View Sample Pages : Baku Khalg Gazeti, September 11, 1992

;
Get Access to These Newspapers Plus 2.18+ Billion Other Articles

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - September 11, 1992, Baku, Azerbaijan ХАЛГ ГЭЗЕТИ и CEHTJAW im-« ил-^ния JeMH    к «ТЭБЙ0Т В0 ЧЭМИМЭТ Ф0ЛАК0ТИН АСТАНАСЫНДА» Сон вахтлар мухтэлиф би-лик саЬэлэринин нума]эндэ-лэри, о чумлэдэн фэлсэфэ мутэхэссислэри тэбиэтлэ чэ-MHjjaTHH гаршылыглы муна-сибэтинин умумнэзэри мэ-сэлэлэрини, сосиал аспекти-.ни ejpaHMaja диггэти хе]ли артырмыш, тэбиэт вэ чэми]-Jbt проблеминэ дайр мараг-лы эсэрлэр нэшр етдирмиш-лэр. Бу бахымдан фзлсэфэ елмлэри доктору Ага jap Шу-куровун «Азэрнэшр» тэрэ-финдан ]еничэ чапдан бура-хылмыш «Тэбиэт вэ чэми]-jaT фэлакэтин астанасында» монограф^асы диггэти чэлб едир. Муэллиф Ьаглы олараг кестэрир ки, елми-техники тэрэггинин сур’этли инкиша-фы вэ еколожи беЬран тэЬ-лукэсинин кетдикчэ артдыгы бир шэраитдэ тэбиэтэ, бэшэ-ри]]этин тaлeJинэ, сэрвэтлэ-рииэ вэ кэлзчэ]инэ лaгejд му-насибэт бэслэмэк олмаз. Буну нэинкн индики нэсил, Ьэм дэ кэлэчэк нэсиллэр бизэ ба-гышламаз. Муэллиф проблеми дэрин-дэн вэ этрафлы е]рэнмиш, елм вэ эмэли фэaлиjjэт учу^ мараглы фактлар топламыш вэ дузкун умумилэшдирмэлэр апара билмишдир. О, мевзу илэ элагэдар jaлныз кечмиш ССРИ-дэ чапдан чыхмыш эдэбиjjaтлa де]ил, харичи ел-кэлэрдэ бурахылмыш муЬум елми эсэрлэр, тэдгигатларла да таныш олмуш, онлардан фа]даланмышдыр. Монографи]анын биринчи Ьиссэси глобал проблемлэрин манили, MahnjjaTH муасир вэзиЛэти вэ инкишаф перс-пективлэринэ h9Cp едилмиш-дир. Бурада кесТэрилир ки, сон иллэр глобал проблем-лэр KOHcencHjacbiHfla сулЬ проблеми ен cbipaja чэкил-мишдир, дикэр глобал проблемлэрин Ьэлли учун сул-hyH тэ’мин едилмэси муЬум шэртдир. СеЬбэт енеркети- ка. хаммал, эрзаг вэ демогра-ф^а, космосдан вэ дун]а океаны сэрвэтлэрнндэн динч мэгсэдлэрлэ истифадэ етмэк* дэн кедир. Глобал проблемлэр дедик-дэ биринчи невбэдэ этраф му-Ьитин муЬафизэси, Ьава Ьев-зэсини, океан вэ дэнизлэри чирклэнмэкдэн горумаг, тэ-бии еЬти]атлардан сэмэрэли истифадэ нэзэрдэ тутулур. Гуввэлэрин вэ вэсаитин сур’-этлэ cилahлaнмaja сэрф едил-мэсинэ сон гoJyлca, бу проблемлэрин Ьэлли xeJли 1ун-куллэшэр. Муэллиф бела бир гэнаэтэ кэлир ки, бу кун глобал проблемлэри бир девлэтин вэ ja мэЬдуд девлэтлэр гру-пунун сэ^лэри илэ Ьэлл етмэк мумкун дeJилдиp. Бурада умумдун]а миг]асында эмэкдашлыг, ДYнja халглары-нын сых гаршылыглы эмэли фэaлиjjэти зэруридир. Монографи]анын икинчи Ьиссэси «Еколожи проблем деврумузун эн муЬум глобал проблемлэриндэндир» ад-ланыр. Бу Ьиссэдэ муэллиф чэмиjJэт вэ тэбиэтин гаршылыглы тэ’сири Ьаггында елми консепс^адан сеЬбэт ачыр, еколожи проблемлэрин тэснифатыны верир, еколожи проблемлэрлэ елми-техники ингилабын элагэсинэ, еколожи проблемлэрин Ьэллинии стратежи вэ тактики вэзифэ-лэринэ тохунур. Бу Ьиссэдэ белэ бир фикир jYPYДYЛYp ки, бэшэриПэт ез варлыгына керэ тэбиэтэ борчлудур. О, тэбиэтин ajpылмaз Ьис^сэси-дир. Она керэ, бэшэрийэт бизи эЬатэ едэн чанлы вэ чансыз тэбиэти — биткилэр вэ Ье]ванлар алэмини, чэмэн-ликлэри, мешэлэри, Ьава, су вэ торпагы ез jaшajышыны, варлыгыны тэ’мин едэн Ьэл-ледичи амил, васитэ кими муЬафизэ етмэлидир. Судан истифадэ проблеми 50—60-чы иллэрдэ хусусилэ кэскинлэшмишдир. Бутун ДYнJa елкэлэриндэ ]арарсыз торпаглар артыр, мешэлэр вэ отлаглар азалыр, экин вэ от-лаг торпаглар кучдэн душур, сэЬралашма просеои кедир, бэрпа олунан вэ олуна бил мэ]эи    мине рал-хаммал    вэ енержн еИт^атлары тукэнир, Ье]ван вэ битки алэми касыб-лашыр, флора *вэ фаунанын бир чох невлэри мэЬв еди-лир. Бу чур фактлары, муэллиф кэлэчэ]э умидсизлик, пессимизм эЬвал-руЬи^эси Japaтмaг учун кэтирмир. Эк-синэ, бэшэpиJJэти тэбиэтэ даЬа инсафлы. даЬа «Ьуманист» мунасибэт кестэрмэ/э, тэбиэтлэ давранышда даЬа диг-гэтли олмага чагырыр. Монографи]анын Азэрба]-чанда еколожи проблемлэр вэ онларын Ьэллинии бэ’зи мэсэлэлэринэ Ьэср олунмуш бвлмэсини Ьэ^чансыз оху-маг олмур. Халгымыза «ке-зэл тэбиэти, иглими, торпагы, битки вpтyJY. hejвaнлap алэми сон дэрэчэ мухтэлиф вэ рэнкарэнк» олан бир ди-]ар бэхш едилмишдир. Ла-кин бу торпагда ]аша]ан биз-лэр Ьэмин кезэлли]и ду]маг, ги]мэтлэндирмэк эвэзинэ тэбиэтэ гаршы инсафсызчасына Ьэрэкэт етмишик, план дол-дурмаг хатиринэ тэбиэти, онун сэрвэтлэрини сезун эсл мэ'насында со]уб-таламышыг. Догрудур, сон вахтлар Бакы, Сумгаит шэЬэрлэриндэ тэбиэтин муЬафизэси илэ элагэдар бир сыра тэдбирлэр керулмуш вэ керулур. Ла-кин бунлар тэбиэтэ вурулан зэрэрин эвэзини гыса муд-дэтдэ едэ]э билмэз. Ьэмин тэдбирлэр комплекс шэкилдэ вэ ардычыл олараг Ьэ]ата ке-чирилмэлидир. Муэллиф бизи дэриндэн ДYШYHMэjэ, башымызын ус-туну алан еколожи фэлакэтин эламэтлэрини индидэн квpмэjэ чагырыр. Фирудин КОЧЭРЛИ, академик. Кэнд TOjy Бу па]ыз да втэн дерд-беш и дня рДмямядйя Ьеч нэ илэ фэргдэнмир — баЬалыг, гыт-лыг, муЬарибэ, бир дэ... то] карванлары... Нэ ]ахшы ки, Ьэ]ат эн агыр кунлэрдэ дэ давай едир. МуЬарибэ едэн адкэдэ toJ-AYJy* нун дэриа ыэ’насы вар. Бах, белэчэ    Дэвэчнннн кимсэсизлэшмиш Пирэбэдил кэндиндэ бир газ кэлин же-чур, дем эли, бир очаг да артыр бу кэнддэ. * Ана Вэтэнэ, нншаллаЬ, мэрд огул-гыз верэчэк даЬа бир JypA-jyBa гурулур. ToJ бу то] догма кэнди тэрк едиб узаглара периклэнмиш ча-ванлара керк олсуи. Аг кун-лэрин чарчысы rapa зурна-нын сэси Пирэбэдилдэн эс-кик олмасын. Сэн дэ хошбэхт оласаы, кэлин! А]агын са]алы олсуи! взу дэ тэкчэ эр еви учун Jox, Ьэм дэ мэмлэкэтимиз учуй. Го] кэлэн па]ыз бир езкэ па]ыз олсуи. Барлы-бэЬэрли, сулЬ овгатлы па]ыз... Фото Р. Салмановундур. Flajea Узум, jeiiimc вэ мугавилэ Ьаггында Хе]ли вахтдыр ки. рес-лублнкамыэда тез]етишэи («Кардинал» сортлу суфре узуму ]ыгылыр. Самух, Хан-лар, Шэмкир. Товуз вэ Чэ-лилабад ра^снла.рындан Ба кк]а вэ Азэрба]чанын дикэр шэЬэрлэрииэ 2.000 тондан артыг нубар мэЬсул кввдэ-рилмшцдир. Адэтэн ]ыгы-лаи суфрэ узуму республика Кэнд Тэсэрруфаты вэ Ороаг Назирли^инин хвттн илэ тэшкил едилэн ]армар-каларда вэ тичарот муэсси-солариндэ мунасиб то]мэтэ сатылыр. Республика Кэнд Тэсор-руфаты вэ Эрзаг Назирл^и узумкулук идарвсийин |»и-еи, кэйд тэсэрруфаты елмлэ-р!! намизэди МеЬман Нэч-мэддинов билдирди ки. агыр шэраитдэ олса да барларда бол мэЬсул ]етишдирилмиш-днр. СэрЬэд белкелеривдэ бечэрмэ ишлэринии лэнк к({тди]ини, узумлуклэрин бир Ьиссэсинин Дв]уш эонала-рында ]ерлэшд)Чини нэоэрэ алсаг бмэкчилэрин гаечэ фэ-дакарлыгла чалыщдыглары -нь. тэсэввур етмэк чэтин де-]нл. Билаиаситэ ]агы душ-мзнлэ уз-узэ да]анмыш Га-:*.ах, Товуз, Агдам, Фузули ра]онларында мэЬсулдарлы-гын артырылмасы учун ла-зыми тэдбирлэр керулмуш-дур. Бу кун-сабаЬ Ьемин ра-]оиларда суфрэ узуму илэ бэрабэр техники сорт узум дэ ]ыгылачаг. Бу илдэн узум истеЬсалы во тадарукундэ кэнд эмэк-чилэринии марагыны артыр маг мэгседилэ реслублнма Кэнд Тэсэрруфаты вэ Эрзаг Нрзирли]и девлетэ тэЬвил ве-рнлэн мэЬсулун сатыналма гн]мэтдэрннн артырмыш вэ Ьэр тон учун орта Ьесабла 8.200 рубл ги}мэт муэ]]эн-лэшдирилмишдир. Буидан алаве. ем ал заводосары ил-лик кэлирлэрияин 50 фанэи-ни тэсэрруфатлара га]тара-чаглар. РЕДАКСШАДАН: Башга саЬэлэрдэ олдугу кими узум-чулэр дэ чидди проблемлэр-1*о узлэшиблэр. МэЬсулун ^аблашдырылНасы унун ]е-шнк чатышмыр, баг га]чысы, ведрэ азлыг едир. Бунун бир сэбэби гн]мэтлэрин Ьэддэн артыг баЬалашмасыдырса, дикэр сэбэби ез лаге]дли]и-миздир. ДаЬа бир муЬум мэсэлэ. Эввэлчедэн багламмыш му-Гавшпэ]э эсафн АоорбЬ]чан МДБ республикаларына хе]-ли суфрэ узуму кендэрмэ-лидир. Ьэлэлик бу иш тэ’хи-рг« салыныб. Сэбэби дэ Ьэмин девлэтлерин мугавилэ ш^)т-лэринэ ]алиыз ез мэнафелэ-ри бахымындаи ]аиапшасы-дыр. МэЬсулун тале]и горху алтындадыр. Нэ гэдэр кеч де]нл, бу саЬэ]е чавабдеЬ мэс’ул шэхс-лэр узумчулэрин амэ]инэ Ьермэтлэ ]ашшмальд онла рыи кузэраньгньш ]ахшы лашдырылмасы учун ]<хл ах таршалыдырлар. ЗаЬид КАЗЫМОВ, «Халг газета»ими мух-бври. сездэн ишэ КИЛЕМКУЗАР АЗАЛЫР Бир нечэ кун эввэлэ гэдэр i i миш ли дэ дэ Ьамы шэкэр тозу. гэнд сарыдан корлуг чэкирди. Мухтэлиф коопера-тивлэр, кичик муэссисэлэр, тэдарук тэшкилатлары васи-тэсилэ кэтирилэн бу чур чохишлэнэн эрзаг мэЬсулла-ры илэ ]ерлн эЬалинин, Jy-хары Гарабагдан кэлэн гач-гын аилэлэринин тэлэбаты Иеч чур вдэнмирди. Коммер-cuja магазаларында, базар-да. ]ол гырагында сатылан шэкэр тозу ну и. гэндин Ьэд-дини ашмыш ги]мэтлэри исэ адамлары лап зинЬара кэ-тирмишди. B33HjjaT бирдэн-бирэ дэ]ишди.Ьэм эрзаг бол-лашды, Ьэм дэ нисбэтэн учузлашды. ШэЬэр вэ кэнд сакинлэриндэн, садэ эмэк адамларындан ешитди]имиз бу фикри ичра haKHMHjjaTH апаратында да тэсдиг етди-лэр. Билдирдилэр ки. эрази jyH тэдаруку идарэси бу ишэ гошуландан бэри адамларын ehтиjaчлapьrнын вдэнилмэ-синдэ хе]ли ирэлилэ]иш ja-раныб. Эсас вэзифэси тэсэрруфат-лардан вэ эЬалидэн jyH тэдарук етмэк олан бу идарэ-нин japaHAbiFbi чэми бир ил-дир. Гыса муддэт эрзиндэ там тэсэрруфат Ьесабына ке-чиб. Бу ил MejB9-T9paB33 ]ы-гымы мевсумундэ шэхси тэ- сэрруфатлардан мэЬсул гэ-бул олунуб. Ьэмин мэЬсул-лар Мустэгил Девлэтлэр Бирл^инин мухтэлиф шэЬэр-лэринэ кендэрилиб, эвэзиндэ pajoHa 250 тон шэкэр тозу кэтирилиб. PajoH эЬалисчнин даЬа чох ehTHjaM Ayjflyry дикэр азтапылан маллар да кэ-тирилир. Багланмьйп мугави-лэJэ эсасэн бу илин сонуна-дэк Ростовдан, Беларус Рес-публикасындан Имишли ча-маатына сатыЛмаг учун шифер, тахта вэ дикэр тикинти материаллары алыначаг. Са тыш rHjMawapH исэ индидэн а1дындыр:    Бир    шиферэ 68 манат, Ьэр кубметр TaxTaja 2.500 манат вермэк лазым кэлэчэк. Элбэттэ, коммерси-ja вэ алверчи г^мэтлэри илэ му^исэдэ чох сэрфэлидир. Идарэнин мудири Чэфэр РэЬимовла кврушдук. О де-ди: — Фэaлиjjэтимиздэ мал мубадилэсинэ устунлук вер-MajHMH3HH эсас мэгсэди бу-дур ки, pajOHyH эЬалисинэ лазым олан маллары алаг Лахшы билирик ки, тэлэба ты вдэмэклэ биз тэкчэ адам ларын кузэраныны jaxuibi лашдырмырыг, Ьэм дэ Oil ларда хош овгат }арадырыг Фирудин РЭСУЛОВ, «Халг гэдетн»нин мухбири. ЭКС-СЭДА ШАКИРДЛ9Р КИМЭ ННАНСЫН? Профессор Агамуса Ахундов белэ демэкдэ Ьаглыдыр: «Негсанлар эдэби дилимизин мэтбуат услубуна бутун чэб-Ьэ 6Òjy Ьучума кечмэкдэдир» («Халг гэзети», 22 — 23 иjyл 1992-чи ил). Эдэби дил эс-линдэ гала кимидир. Биз исэ ону топа тутуб дашыны, кэр-пичини jepuiuoH ojHaAbipbir. Ьермэтли профессор дуз ja-зыр: Вахт вар иди ки, биз, орта мэктэб муэллимлэри шакирдлэрдэ дузкун ja3Mar вэрдишинн japaTMar учун газет мэтнлэриндэн истифадэ едирдик. Амма инди гэзет вэ журналлара «кафи»дэн артыг rnjMaT вермэк чэтиндир. Тээссуф ки. эдэби дилдэ-ки негсанлара керэ дилчи алимлэрин езлэри дэ кунаЬ-кардыр. Ьамы. о чумлэдэн мэтбуат ишчилэри сезлэрин jasbLibim гajдaлapыны адэтэн дэрсликлэрдэн, даЬа чох да «A3ap6aj4aH дил и» дэрс-лиjиндэн вjpэниpлэp. Онлар-да исэ бир свз бир нечэ чур ]азылыб. Бил мире эн Ьансы дуздур. 4 1975-чи илдэ нэшр едил-миш «A3ap6aj4aH дилинин орфограф^а лугэти^ндэ ала-гаранлыг евзу битишик, «Мэктэблинин орфограф^а лугэти»ндэ, VI — VII синиф-лэр учун «A3ap6aj4aH дили» дэрсли]индэ исэ дефислэ ja-зылмышдыр (дэрслик муэл-лифлэри А. Ахундов вэ Б. ЭЬмэдовдур). Вертолет сезу орфографи)а лугэтиндэ «о» илэ, --1989-чу илдэ чап олунмуш 5-чи синиф учун «Азэр-6aj4aH дили» дэрсл^индэ исэ «а» илэ (вертал]от) jaзыл-мышдыр. Гармагарышыг сезу орфограф^а лугэтиндэ би-гишик, «Мэктэблинин орфо-граф^а лугэти»ндэ, V синиф учун дэрсликдэ (1980-чи ил) дефислэ. Vi—VII синифлэр учун дэрсликдэ исэ (1990-чы ил) битишик )азылмышдыр. Керэсэн гэбиристанлыг ]аз-маль^ыг, ja гэбирстаилыг, дэм-дэскаЬ jaзмaлыjыг, ja дэм-дэсткаЬ? Бу сезлэр ор-фoгpaфиja лугэтиндэ гэбнрнс-танлыг вэ дэм-дэскаЬ, V синиф учун (1984-чу ил) дэрсликдэ исэ гэбирстаилыг вэ дэм-дэсткаЬ ¿азылыб. Ьансы дуздур? Лугэтлэрдэ вэ ады чэкилэн дэрсликлэрдэ кирэ-мит сезунун сонунда «т», .V синиф учун Э. Эфэндизадэ-нин китабында (1989-чу ил) «д» ja3bLnMbiiuflbip (кнрэ-мид). Манеэ сезу А. Ахундов вэ Б. ЭЬмэдовун дэрс-ликлэриндэ маииэ, тар-мар сезу лугэтлэрдэ вэ V синиф дэрсл^индэ (1980) дефислэ, сонракы дэрсликлэрдэ (1984, 1990) битишик ja3bWbiÒ. Ке] кел» дэ VI—VII синиф учун дэрсликдэ битишикдир, Ьал-буки «À39p6aj4aH дилинин орфографи}а лугэти»ндэ бу сез ajpbi jaзылыб. Фуникул-]ор сезу Э. Эфэндизадэнин V синиф учун «Азэрба}чан дили» дэрсл^индэ нэдэнсэ фи-никл]ор шэклинэ душуб. Бутун сезлэрин нечэ ja-зылдыгыны 1адда сахламаг чэтин ишдир. Она керэ дэ орфограф^а лугэти бутун муэллифлэрин, дэрслик Ja-занларын, HauipHjJaT ишчилэ-ринин стоЛусту китабы ол-малыдыр. Белэ олса, сезлэ-ри Ьэр кэс билди!и вэ истэ-flHjH кими ja3Ma3. Дуздур, A39p6aj4aH дилинин орфогра-фиja лугэтинин езундэ дэ диггэтcизлиjэ Joл верилиб. Амма тэзэси вэ мукэммэли Ьазыр олана гэдэр она эсас-ланмалы]ыг. Сэттар НОВРУЗОВ, JapAUMAu ра]ону, Остаир кэнд орта мэктэбинин му-эллняи. АКТУАЛ сенвэт Идарэетмэ психолок^асы Идарэетмэ фэал^эти пси-холожи Ьадисэ вэ просеслэр-лэ элагэдардыр. Лени техни-канын, габагчыл иш усулла-рынын тэтбигиндэн тутмуш идарэчилик гэрарларынын гэ-бул едилмэсинэ, кадрларын сечилмэсинэ вэ ишчилэрин мадди вэ мэ'нэви Ьэвэслэн-дирилмэсинэ гэдэр Ьэр mej психоложи чэЬэтдэн эсаслан-дырылмалыдыр. Узун иллэр психоложи амиллэрин кифа-1эт гэдэр нэзэрэ алынмама-сы бир чох коллективлэрдэ психоложи манеэлэрин эмэ-лэ кэлмэси учун шэраит ja-ратмышдыр. 49MHjj8THH, ичтимаи Ьэ-jaTbiH демократиклэшмэси инсан aiAum илэ элагэдар мэсэлэлэрэ елми ]анашмагы, o6jeKTHB амиллэрлэ суб]ектив амиллэри дузкун элагэлэн-дирмэ]и тэлэб едир. Идарэет-мэнин психоложи-емосионал, мэ’нэви-естетик вэ етик чэ-Ьэтлэринин дэ 6eJyK эЬэми]-J9TH вардыр. Чунки идарэетмэ фэал^]эти биринчи невбэдэ адамларла апарылан иш-дэн 6auLnajbip вэ билаваситэ онунла баглыдыр. Идарэетмэ просесиндэ рэЬ-бэр ишчи илэ табеликдэ олан адамлар, cHjacH лидерлэр, ичтимаи Ьэрэкатлар арасын-да мурэккэб сосиоложи-пси-холожи элагэлэр вэ мунаси-бэтлэр JapaHbip. Сэбэбсиз ол-MajaH Ьэмин элагэлэр адамларын психолокн]асына тэ’-сир кестэрир. Психи просес-лэр (тэсэввур, тэфэккур, диг-гэт, ирадэ вэ с.) вэ шэхсиЬ ]этин психи хассэси (темпе-раменти, характери, габили)-¿эти, тэлэбаты вэ с.) бу му-насибэтлэрин формалашма-сында муЬум рол о]на!ыр. Она керэ идарэетмэ просеси фэрдлэрин психолок^асы илэ ]анашы, лидерлэрин, груп вэ коллективлэрин психолоки-)асыны да билмэ,|и тэлэб едир. Психи хассэ бутун адам-ларда е]ни caBHjjaAa олмур. Адамлар мэЬз бу хассэ]э керэ бир-бирлэриндэн фэрглэ-нирлэр. Ьэмин хассэлэр тэн-зим едилир. Белэ ки, идарэ рэЬбэри ишчилэринин психи B93Hjj8THHH, психи хассэ вэ хусуо^этлэрини билэрэк ону бир нев тэнзим олунан бир o6jeKTa чевирэ билир. Инсанларын психи фэали)-1этини онларын шуурлулуг сэви)]эсиндэн, психоложи амиллэрдэн кэнарда тэсэввур етмэк олмаз. Она керэ дэ шуурлулуг категори)асына, психоложи хассэ вэ вэзи]]этэ систем Ьалында ]анашмаг ла-зымдыр. Идарэетмэ психоло-ки]асы психоложи хассэ вэ хусуси]]этлэрлэ ]анашы рэЬ-бэр ишчинин хидмэт етика-сы. си]асн мэдэни]]эти. нор- мал сосиоложи-психоложи шэ-раитлэ, Ьабелэ кадрларын сечилмэсиндэ зэрури тэлэблэ-рэ чидди эмэл олунмасы илэ сых элагэдардыр. Идарэетмэ мунасибэтлэри-нин даЬа да тэкмиллэшди-рилмэсинин бе!ук эЬэми))эти вардыр. Бу, идарэчилик фэ-али))этиндэ елми метод вэ принсиплэрин кениш тэтби-гииэ, рэЬбэр ишчилэрин вэ идарэ апаратында чалышан Ьэр бир адамын фэaлиjJэти-ни дузкун истигамэтлэндир-мэ!э, идарэетмэдэ негсанлара, ганунсуз Ьаллары ара дан галдырмага имкан верир. РэЬбэр ишчинин сосиоложи-психоложи мэсэлэлэри му-вэффэгиjjэтлэ Ьэлл етмэси вэ тэшкилатчылыг функси)асы-ны jaxшы ичра етмэси учун онун идарэетмэ психолок^а-сыны, истеЬсалат педагоки-йасыны, сосиолок^аны, эмэ-]ин сосиолоки!асы вэ психо-лок^асыны, идарэетмэ ме-тодларынын эсасларыны бил-мэси зэруридир. Бу, адамлар-ла чанлы, Japaдычы иш апар-мага имкан верир, ону шаблон, jepли-jepcиз инзибати тэдбирлэрлэ эвэз eтмэjэ го)-мур, идарэетмэ просесш!дэ лазымсыз кэркинлиЗин азал-дылмасына кэтириб чыхарыр, муасир елми-техники тэрэг-ги, мухтэлиф характерли кучлу инфopмacиja ахыны шэраитиндэ истеЬсалатда, Ьэр бир иш саЬэсиндэ адамларда иш учун мэс’улиПэт Ьиссини, зеЬни фэаллыгы хе]ли арты-рыр, эсэби кэркинли]и азал-дыр. Психоложи кэpкинлиjи азалтмаг учун Ьэр бир кол-лективдэ хусуси тэдбирлэрин ишлэниб Ьазырланмасы сон дэрэчэ зэруридир. Ьеч бир систем, о чумлэдэн идарэетмэ вэ игтисади систем инсан амили олмадан механики фэ-aлиjJэт кестэрэ билмэз. Ьэт-та эн ]ахшы, идеал идарэетмэ системиндэ белэ фэрсиз, бачарыгсыз рэЬбэр ишчи, идарэ мудири иши корла]а би-лэр, ез мэдэни^этсиз вэ ко-буд Ьэрэкэтлэри илэ психоложи иглими зэЬэрлэ]эр. Бэ’зи идарэ мудирлэри об-jeктив тэнгид устундэ адам-лары ишдэн чыхарырлар. Буна керэ дэ ишчи бу вэ 1а дикэр Ьэрэкэтин, чыхышын вэ ja тэшэббусун Ьэр Ьансы ли-дери, идарэ мудирини нэ дэ-рэчэдэ тэ’мин едэчэ]инэ эв-вэлчэдэн тамамилэ эмин олмур. Бэс онда Ьансы ме’]ар эсас кетурулмэлидир: идарэ мудиринин, рэЬбэрли)ин мэ-нафе]и, шэхси мэнафе, ]охса бутевлукдэ коллективин, тэш-килатын, халгын мэнафе)и? Белэ бир анлашылмазлыг, rejpи-MYэ]Jэнлик шэраитиндэ рэЬбэрлик-табечилик му-насибэтлэри даЬа да кэскин- лэшэ билир, еэбашыналыг принсипи кениш ме]дан алыр, мунагишэлэр чохалыр. Ьугуг вэ ади инсанлыг нормалары кобуд шэкилдэ по зулу р.' Мэнсэбпэрэстлик вэзифэ хидмэти сапэсиндэ егоизмин башлыча формасыдыр. шэ-раитдэн (ситуаси1адан) асы-лы олараг хэбис си1асэт ¿е-ритмэк езуну Ьа]-ку]лэ уму-ми ишэ, миллэтэ сэдагэтли кими кестэрмэкдир. «Демагог» aнлaJышы илэ бу анла-Зыш арасында муэЦэн элагэ вардыр. Тээссуфлэ ге)д етмэк лазымдыр ки. «демагог» сезу эксэр Ьалда сэЬвэн идарэ рэЬбэрлэриндэн чох он-лары тэнгид едэнлэрэ аид едилир. «Демагог» ]унан сезу олуб, бэ’зи депутатлар, лидерлэр тэки jaлaнчы вэ’длэр вермэк, анд ичмэк, езуну за-Ьирэн халга сэдагэтли кес-тэрмэклэ ону элэ алмаг кими икиузлу си]асэт ]еритмэк мэ’насында ишлэдилир. Гэ-рибэ дэ олса бу aнлajыш вэзифэси oлмajaн шэхедэн чох вэзифэси олана аиддир. Бе-лэликлэ, демагок^а си)асэт-дэ авантуризмин муЬум формасыдыр. Лакин бу пэгигэт бизим истэр сосиоложи-игти-сади, истэрсэ дэ бэдии пуб-лисист эдэбиЛатымызда эсасэн )анлыш формада шэрЬ едилир. Инсан мунасибэтинин кезэлли1и, нэчиоли]и, онун cocиaл-cиjacи ишлэ элагэси диггэт мэркэзиндэ олмалы-дыр. Эризэ вэ ши^этлэрэ гаршы инсафсызлыг, эдалэтсиз-лик вэ кобудлуг, бэ’зэн эн сэбрли адамлары белэ гэзэб-лэндирир. Нэриман Ьэсэнза-дэнин «Бадам чичэклэри» ше’риндэ де1илди1и кими: «О гэдэр сусдум ки. фэр1а-да кэлдим». Лери кэлмишкэн демэк лазымдыр ки, биздо психоложи-фэлсэфи нэср вэ драм эсэрлэри аздыр. кобуд вэ кеврэк Ьисслэр проблеми, вэзифэ душкунлу]у психоло-ки)асы, ону догу ран сэбэб-лэр зэиф вэ сэтЬи ишыглан-дырылыр. Эслинэ галанда белэ Ьэрэкэтлэр бэ’зилэринин ДYШYHДYjY кими бе]уклук, 1уксэклик де]илдир, азгын-лыг, тэкэббурлулукдур, бир нец феодал деврунун бэ]лик, ханлыг ирсидир. Елми дилдэ десэк, азгынлыг вэ ]ахуд тэ-кэббурлулук адамларын езу-нэ гаршы тэнгиди )анашма ЬИССИНИ ИТИрМЭСГ *41 1ИоМ-лиЛэтини, лэ]агэт вэ хндмэти-ни Ьэддиндэи артыг шиширт-мэк, бу вэ }а дикэр мэсэлэ-лэр. Ьадисэлэр Ьаггында Ьамы тэрэфиндэн гэбул олунмуш умуми саглам фикир-лэр. тэсэввур вэ принсиплэр-лэ Ьесаблашмамаг демэкдир. РэЬэбр ишчи Ьэмишэ кол-лективин. ичтимаиЛэтин диг- гэт мэркэзиндэ олур. Буиа керэ дэ бир uidxcHjjdT кими оиуи Ьэр бир Ьэрекэти кезэл олмалыдыр, Ьэтта бахышы да, ДУРУшу да, адамлары ешитмэ вэ данышыг габили]-jaTH дэ. Бунлар Ьеч дэ идарэетмэдэ хырда, чылыз, ути-литар бир мэсэлэ де!ил. Психоложи таразлыг Ьэр 1ердэ олмалыдыр:    пэЬбэрлик-табе- чилик мунасиоэтлэриндэ дэ. вэзифэчэ ejHH олан шэхеи]-Jaiaap арасында да. Тараз-лыгын еталону саглам, елми, мэ'нэви, игтисади-техни-ки норма вэ норматив кестэ-ричилэрдэн вэ параметрлэр-дэн ибарэт олмалыдыр. Идарэетмэ системи мустэгил фэалиЛэт кестэрмэк. мустэгил тэшэббуслэр ирэли сур-мэклэ элагэдардыр. Мустэ-гиллик aнлajышы мурэккэб психоложи просеслэр ком-плекси олмагла ишчинин ирадэ кejфиjjэтини, нечэ де]эр-лэр, езуиэ саЬиблик xycycnj-1этлэринэ jиJэлэнмэcини. чэ-сарэтлнл^ини, кнфа)эт гэдэр интеллектуал инкишаф сэ-BHjjacHHa маликл^ини кестэрир. Демэк бу вэ ]а дикэр мэсэлэнин мустэгил га]дада Ьэллинэ чэЬд етмэси. бу Ьаг-да езунун шэхси фикринин олмасы инсанын фэрди пси-холоки]асындан ирэли кэлир. Бурада бир нев «инсанын психоложи дэ]анэтли]и» адланан принсип езуну кестэрир. «Психоложи дэ]анэтлик» инсанын езунун езуиэ садиг галма габили]]эти, иш бача-рыгы. ез шэхсиНэтини дэрк етмэси, Ьэр бир шэраитдэ ез фэрдили]ини муЬафизэ едиб сахламасы демэкдир. Лакин нисби мустэгилли]э вэ тэшэб-бусэ малик оДан Ьэр бир рэЬбэр ишчинин фэалиЛэти Ьэмишэ вэ Ьэр ]ердэ рэгбэтлэ гаршыланмыр. Фактлар кестэрир ки, бэ’зи адамлар бу вэ Ja дикэр мэсэлэ барэенн-дэ мухтэлиф инстанси]алара денэ-денэ мурачиэт едир. эдалэтсизлнкдэн шика]этлэ-ннр, амма онларын сэсинэ гу-лаг асан олмур. AJpbi-aJpbi рэЬбэр ишчилэрин инсан шэх-си]]этиндэн. инсан психоло-ки]асындан ирэли кэлэн, умуми ганун вэ принсиплэрими-зэ тамамилэ yJryH Ьэрэкэтлэ-рэ, тэшэббуслэрэ мугавимэт кесгэрмэси, ]ахуд рэгбэт бэс-лэмэмэси нормал психоложи у]гунлуру вэ таразлыгы позу р. yjryiLnyr, таразлыг бурада муЬум психоложи принсип, ганун кими фэали]]эт кестэрмэлидир. РэЬбэр табели]индэ олан Ьэр бир ишчинин    езунэ- мэхсус психоложи    рэнка- рэнкли]и, ]э‘ни онун комплекс сосиал-пснхоложи вэ мэ’нэви ке]фи]]этэ    малик олмасы кими об]ектив бир фактла Ьесаблашмалыдыр. Бурада инсанлыг, хэлгилик амили, саглам достлуг, ]ол-дашлыг мунасибэтлэри эсас кетурулмэлидир. Эслинэ галанда гаршылыглы рэгбэт. нуфуз, е’тимад вэ с. соси-оложи мунасибэтлэрин муЬум унсурлэрини тэшкил едир, онларын инкишаф сэ-вя]]эси вэ тэзаЬур «Ьормала-ры исэ Ьэр Ьансы бир кол-лективдэ сосиоложи-психоложи иглимин нэ сэви]]эдэ ол-дугуну кестэрир. Психоложи унсиИэт кол-лективдэ чалышан Ьэр бир ишчинин муЬум Ьэ]ати тэлэ-батыдыр. Бу тэлэбат ез эЬэ-ми]]этинэ керэ Ьеч дэ мадди тэлэбатдан кери галмыр. Самими бахыш, хе]ирхаЬчасына кулумсэмэ ишчидэ эмэ]э бе-]ук Ьэвэс. стимул ]арадыр. РэЬбэр ишчи адамлары ешит-мэ]и вэ онларла данышмагы бачармалыдыр. Адамларын фикир вэ арзуларына пер-мэтлэ ]анашмаг бачарыгы ]алныз психоложи Ьал де]ил-дир, Ьэм дэ муЬум идарэчилик тэлэбидир. РэЬбэр ишчинин мэ’нэви симасы онун ишкузар вэ шэхси ке]фи]}этлэринин коллектив тэрэфиндэн шуурлу е’ти-рафына эсасланмалыдыр. Адамлар Ьэгигэтэн ез пешэ-сини, оз ишини бил эн. ким-ли]индэн, ]ериндэн, шэхси элагэлэриндэн, милли]] этин-лэн вэ с. асылы олмадан Ьа-мы]а е]ни дэрэчэдэ мунасибэт бэслэ]эн тэсэрруфат рэЬ-бэринэ Ьермэтлэ ]анашыр-лар. Эслинэ галанда бунлар ади тэлэблэрдир, хидмэти етиканын аксиомасыдыр. Элбэттэ, Ьамы е]ни дэрэчэдэ идарэ рэЬбэринин севимлиси ола билмэз. Бурада чох ше] табечиликдэ оланларын дав-ранышындан да асылыдыр. Бунунла белэ рэЬбэр ишчинин бутун фэалиНэти, Ьэ]ат тэрзи, шэхси нумунэси адамларда эн ]ахшы ке]фи]]этлэ-рин ашкара чыхмасына сэ’] етмэси л э баглы олмалыдыр. Буну биринчи невбэдэ хэлгилик вэ рэЬбэрлик психоло-ки]асы тэлэб едир. РэЬбэр ишчинин вэзифэси ]алныз негсанлары кермэк, Ьэмин негсанлар этрафында а]ры-а]ры фактлары топламаг, Ьабелэ буиа бэнзэр дикэр Ьадисэ вэ просеслэрэ диггэт ]етирмэклэ битмир. О. реал шэкилдэ мевчуд олан Ьадисэ вэ просеслэри эн элверишли вэ мэгсэдэу]гун бир тэрздэ саЬмана салмагы бачармалыдыр. идарэчилик мэгсэдлэри-нэ угурла, саглам эсасларла наил олмалыдыр. Идарэетмэ психолоки]асы хе]ли дэрэчэдэ коллектив рэЬбэринин иш услубу илэ элагэдардыр. Ларарсыз иш услубу инсан давранышынын эн горхулу стереотипини эмэла кэтирир. тэнгид вэ езу-нутэнгиди богур, ашкарлыгы зэифлэд^р. «]арарсыз» адам-лара диван тутмага шэраит ]арадыр. Идарэетмэдэ уч формада иш услубу муэИэн едилмишдир: авторитар, демократии вэ анархии иш услубу. Коллектив узвлэринэ де]ил, ез зэкасына, аглына вэ габилиИэтинэ Ьэддэн артыг устунлук вермэк, бунунла белэ чох ]Ыгчам, лакин ишкузар га]дада данышмаг авторитар иш услубунун башлыча тэзаЬур формасыдыр. Бу иш услубунун мэнфи чэ-Ьэтлэри илэ ]анашы, бир сыра мусбэт чэЬэтлэри дэ вардыр. Лакин ез ишини пис би* лэн, бу услубу эсас кетурэн рэЬбэр ишчинин вэ коллек-тивнн вэзиЛэти даЬа ачына-чаглы ола билэр. Демократии га]дада Ьэ]ата кечирилэн иш услубу идарэетмэ системиндэ гаршы]а го]улмуш вэзифэлэ-рин ичрасында тэсэрруфат рэЬбэринин езунун шэхси мэс’ули]]эти илэ ]анашы, баш-галарынын да ролуну вэ га-били]]этини дузкун баша душмэк вэ ги]мэтлэндирмэк-лэ элагэдардыр. Она керэ да табечиликдэкн адамларын га-били]]этли олмасы белэ иш услубуну гэбул едэн. эсас кетурэн идарэ рэЬбэриндэ мэнфи емоси]а догурмур, ишчилэрин габили]]этли олмасы ону горхутмур, нечэ де-]эрлэр, гычыгландырмыр, эк-синэ. ону мэ’нэви чэЬэтдэн тэ’мин едир вэ белэликлэ дэ идарэетмэ гэрарларынын бирка, коллектив га]дада муза-кирэ олунмасы вэ гэбул едилмэси учун об]ектив шэраит ]арадыр. Лакин демократии идарэетмэ иш услубу Ьеч дэ гаршыда дуран вэзнфэлэрэ биканэ мунасибэт. бэслэмэк Ьиссини, идарэетмэ системиндэ ге]ри-рэсми, ге]ри-формал лидерли]и эсас кетурэн вэ бунунла да ишдэ кэркин со-сиоложи-психоложн вэз»]]э-тэ шэраит ]арадан анархии иш услубу демэк де]илдир. Луксэк сэви]]эли, ке]фи]]эт-ли идарэетмэ хе]ли дэрэчэдэ идарэ едэндэн асылыдыр. Буна керэ дэ идарэетмэ сис-теминин дэгиг, чевик вэ аЬэнкдар ишлэмэси учун идарэ апараты учун сэмэрэли иш режнминин муэ]]энлэшдирил-мэсн, кадрларын дузкун ]ер-лэшдирилмэси, адамларла сэмэрэли иш методларынын се-чилмэси, мэ’нэви вэ мадди Ьэвэслэндирмэнин психоложи чэЬэтдэн эсасландырыл-масы лазымдыр. _ Тофнг ГУЛШЕВ, Бе]нэлхалг Игтнсадчылар Иттафагы идарэ Ье]’этанин узву, нгтисад елмлэри доктору, профессор, эмэкдар едя хадими. ;