Internet Payments

Secure & Reliable

Your data is encrypted and secure with us.
VeraSafe Security Seal

Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 3

Join us for 7 days to view your results

Enter your details to get started

or Login

What will you discover?

  • 108,666,337 Obituaries
  • 86,129,063 Archives
  • Birth & Marriages
  • Arrests & legal notices
  • And so much more
Issue Date:
Pages Available: 4

About Baku Khalg Gazeti

  • Publication Name: Baku Khalg Gazeti
  • Location: Baku, Azerbaijan
  • Pages Available: 1,084
  • Years Available: 1991 - 1992
Learn More About This Newspaper

About NewspaperArchive.com

  • 2.18+ Billion Articles and Growing Everyday!
  • More Than 400 Years of Papers. From 1607 to Today!
  • Articles Covering 50 U.S.States + 22 Other Countries
  • Powerful, Time Saving Search Features!
Explore Your Family History Now

View Sample Pages : Baku Khalg Gazeti, May 30, 1992

;
Get Access to These Newspapers Plus 2.18+ Billion Other Articles

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - May 30, 1992, Baku, Azerbaijan ХАЛГ Г93ЕТИ30 MAJ im-«M ИЛ. -*- М9 104 Диварын о узундакилар, harr сэсимизи ешидин! Мугэддэс Вэтэн торпагымызын бу агыр, фэлакэтли кувлэриндэ эн ]ахын достлар, эн узаг танышлар, бэ’ээн Ьэтта бнзимлэ экс-эгидэ гутбундэ дуранлар да )ада ду* пгур. Истэ]ирсэн ки, нчимнздэ богу луб галан harr сэсимизи ]ер узундэ Ьамы ешитсин. Бу ]ашнларда гоншу республикада Азэрба]чан ди-линдэ нэшр олуран «Курчустан» гэзетнндэ Еду ар д Ше-варднадзеннн бир мурачиэтинэ раст кэлдим. Оху дум вэ елэ Ьэмин дэгигэяэрдэ она мэктуб Ja3Mar гэрарына кэлдим. Истэрдим ки, «Халг гэзети*нин охучулары да Ьэ* мин иэктубла таныш олсунлар. «Ьермэтли Едуард Амвросиевич! Мэни Сизэ мура-чиэт eTMaJa мэчбур едэн «Курчустан» гэзетиндэ чап олунмуш «Диварын бу Ja-нында» сэрлевЬэли мурачи-этиниз олду. Ja3bipci>iHbi3 ки, «...Мани hap ше1дэн чох да-ими горху вэ мэйруми^этлар шэраитиндэ jamaMara адат етмиш ушагларын кезлэрин-дэки геЗри-ущаг надари дэЬ-шэтэ кэтирир». Тэкчэ бу фи- кир jox, бутун мурачиэтнниз, нэчиб инсани кэдэрлэ долу бу Ьуманист сэнэд маним да YpajHMH сарсыдыр. Вэ чох истэрдим ки, Сиз маним вэ маним кими мкнлэрлэ азэр-ба1чанлынын да урэк титрэ-Jhiìihhh hHCc едасиниз. Ьэлэ бу да аздыр:    истэрдим ки, Сиз маним вэ Ьэмвэтэнлэри-мин даглары-дашлары сар-сыдан конул тнтрэ1ишлэрини езунузунку Ьесаб едасиниз. Tácu mcmijttuna jujihicm ujmtpt wpn P9‘J ВЭ ТЭКЛИФЛЭР ТэНсил KOHcencMjacu лв|иНэсинин музакиреси ила алагадар радакси)амыза ха|ли охучу мактубу дахил олуб. Онларын чохунда бо'зи ра'| вэ так-лифлар тэкрарлаиыр. Лакик ла)иЬанин такмиллаш-масииа камак адачак таклифлэр да вар. ...Орта мэктэблэрдэ, ор-та-ихтисас мэктэблэриндэ елми дэрэчэсй олан муэл-лимлэрин эмэк harrbi али мэктэблэрдэ олдугу кими jyKca« фаизлэ Ьесаблан-сын. ...Али мэктэблэри гур. таран кэнчлэрэ тэЬсил муд-дэтиндэ алдыглары пОмэ-тин чэминэ yjryH дэрэчэли дипломлар верилсин вэ эмэк Ьаггында Ьэмин дэрэчэлэр иэзэрэ алынсын. ...KoHcencHjafla Ja3bLnbip ки, техникум.коллечи э'ла г^мэтлэ битирэн    кэнчлэр хусуси    Ьалларда конкрет ихтисаслар узрэ    мувафиг али мэктэбин бакалавр пил-лэсинэ    имтаЬансыз гэбул олунурлар. Тэклиф едирэм ки, чумлэдэн «хусуси Ьал-ларда» сезлэри чыхарыл-сын. БэЛбала КЭРИМОВ, Бакы    KOMMepcHja техни. кумунун методист-муэл-лими, фэлсэфэ    елмлэрн намизэди.    ь    i ...Учунчу бвлмэдэ квстэ-рилир ки, мэктэбэ сосиал тэ’сисат статусу верилир. Мэнчэ,    бу иши девлэт вэ мэктэб    бирка haJaTa ке- чирмэлндир. ...Фикримчэ, «тэЬсилин сэ-MHjJaBH xycycHjja^apn» бел. мэси артыгдыр. Чунки бу. радакы фикирлэр биринчи белмэдэ (реал вэзи^эт) эсасэн,    вардыр. Бу белмэ- дэки «фасилЭсиз тэЬсил» мэсэласинэ кэлдикдэ ону бир принсип кими да вер-мак олар. ...Бешинчи белмэдэ «Азэр-6aj4aHbiH милли эн’энэлэри,' тарихн. aAaÓHjjaTbi, мддэ-HHjjaTH» созлэриндэн сон-ра «flyHja елми» ифадэси да элавэ олунсун. ...ТэЬсилин эсас пиллэ-синдэн    (IV — VIII синиф. лэр) орта тэЬсилэ шакирд-ларин сечмэ ]олла гэбулу чох Jaxuibi фикирдир. Ла-кин консепси^да конкрет кестэрилсин ки, орта тэЬсил пиллэсиндэ шакирдлэ-рин caJынa мэЬдуди}}эт го-Зулур — hap синифдэ 10— 15 нэфэр. Се}фулла МЭММЭДОВ, Губа РХТШ методкаби. нетнннн мудири. ...Шакирдлэрин 1азы мэ-дэниЛэти эввэлки иллэрэ нисбэтэн хе1ли ашагы ду. шуб. Бунун башлыча сэ-бэби ибтидаи синифлэрдэ Ьусн-хэтт фэннинин тэдрис планындан чыхарылмасы-дыр. Лахшы олар ки, ана дилинин тэдрисинэ ajpbw. мыш 10—12 саатын Ьэф-тэдэ бир сааты Ьусн-хэтт фэннинэ верилсин. ...Бу кун мэктэб ишинэ энкэл терэдэн чэЬэтлэр-дэн бири дэ ajpbi-ajpbi синифлэрдэ мэшгэлэлэрин мухтэлиф вахтларда кэсил-мэси, даре заманы бэ’зи си. нифлэрдэ имтаЬанларын кечирилмэсидир. Она ке-рэ дэ тэклиф едирэм ки, бутун синифлэрдэ мэютэ-лэлэр Maj ajbiHUH 25-дэ кэ-силсин. ИмтаЬанлар и1унун 1-дэ башлансын. Иншалла ГУРБАНОВ, Имишли шэЬэриндэки 1 яемрэлн мэктэбин методист муэллимн, респуб. ликанын габагчыл маа. риф хаднми. ...Консепс^ада орта мэк-тэбдэ тэЬсилин уч мэрЬэ- ЛЭДЭ JepHHa ¿вТИрИЛМЭСИ чох дузкун верилмишдир. Лакин абитури]ентлэрин гэбул заманы али мэктэблэ-рэ сечмэ га1дасында jaxuibi олар ки, Ьеч бир HMTHja3 (гызыл, кумуш вэ ja фэрг. лэнмэ дипломлары) иэзэрэ алынмасын. ...Бутун ихтисаслар узрэ дэрсликлэр вэ дэрс вэсаит-лэри вапцд програм эса-сында ^радылсын. Сила. рын тэртибинэ ajpbi-ajpM ихтисаслар узрэ габагчыл муэллимлэр дэ’вэт олунсун. Эли ЭЛ И J ЕВ, Азэрба]чан CeHaJe Унн-верситетинин физика ка. федрасынын досенти. ...ТэЬсил муддэтинин бир ил азалдылмасы консепси-]аныи мэзмунуна yjryH де}ил. Экэр биз тэЬсил сис-темимизи * умумбэшэри дэ-japAap эсасында гурмаг истэ]ириксэ онун муддэти-ни бир ил азалтмаг де1ил. эксинэ, бир ил артырмалы. Jbir. Ьэсэнага ЭЬМЭДОВ, CaaJaH pajoH Совета Ja. нында маарнф, мэдэни). ]эт, cahHjJa... komhcchJb. сынын сэдри. ...Ла1иЬэдэ «надир исте’-дада малик ушаглар учуй хусуси багчалар (супербаг-ча) ¿арадылыр» иде!асы мэктэблэрэ дэ тэтбиг едил-син. Ушаглар учуй «супер-синифлэр» 1арадылсын. АллаЬверди ЭЛИДЕВ, Лачын ра]онундакы Эр. дэшэри кэнд орта мэн. тэбинин методист муэл. л ими. ...ТэЬсил системинин структуру адланан    5-чи бвл мэдэ «гэбулда ихтисас би_. .thJh вэ бачарыгына устун-лук верилир» фикри «аби-TypnjeH^ap гэбулда ихтисас бил^инэ, савад дэрэчэ. синэ вэ пешэ марагына кора сечилир» формасында ифадэ едилсин. Шэмси АБДУЛЛАДЕВ, Бакы 1ерли CaHaje Техно-ложи Техникумунун муэл-лнми. ...ítema мэктэблэри ихти-саслы фэЬлэлэрэ еЬ*ти]ачы олан фабрик, завод вэ ди-кэр муэссисэлэрин база-сын да ташки л едилсин. Вэ бутун тэ’минат муэссисэ-нин Ьесабына едэнилсин. Бела мэктэблэрин идарэ едилмэси, педагожи просе-син апарылмасы вэ дикэр тэшкилати м^сэлэлэр бир рэЬбэр тэшкилат тэрэфин. дан haJaTa кечирилсин. М. P3AJEBA, Нахчыван 1НХТШ метод-кабинетинин мудири, рес-публиканын эмэкдар му. эллими. ...Мэктэбэгэдэр муэссисэ-лэрдэн бaшлajapaг ~умум-тэЬсил мэктэблэриндэ милли зэмин эсас кетурулсун. Турк, эрэб, фарс диллэринин е1рэнилмэсинэ хусуси диг-гэт 1етирилсин. Тэдрисин ке]фи]1эти наминэ шакирдлэрин сыхлыгы I—VIII синифлэрдэ 20 нэфэр. IX — X синифлэрдэ иеэ 15 нэфэр нэзэрдэ тутулсун. Сабит програм вэ дэрсликлэр Ьа-зырлансын. Онларын ил эр-зиндэ тез-тез дэ]ишдирил-мэси практикасына сон го-1улсун. Jaxuibi олар ки, эсас тэЬсил мэрЬэлэси IV — VII синифлэри, орта тэЬсил иеэ VIII — X синифлэри эЬатэ етсин. Фэн-лэрин эсас курслары ики илдэ де1ил, уч ил муддэтин-дэ о1рэдилсин, VIII синиф-дэн башла1араг «Ьэрби рэшадэт» вэ «Аналыг» фэн-лэри тэдрис олунсун. ...Орта тэЬсилин ичба-рили!и арадан кетурулсун IX синфэ гэбул мусабигэ jo-лу илэ апарылсын. Педагожи JbiFbiH4arnapbm ролу, муэллимлэрин мэc,yлиjjэти вэ онлара тэлэбкарлыг ар-ты рыл сын. 0з узэриндэ ча-лышма!ан, ихтисасыны дэ-риндэи билмэ}эн, фэнни ус-талыгла ejpaTMaJn бачар-Majan муэллимлэр умуми ¿ртынчагын гэрары илэ пе. даго ж и ишдэн кзаарлаш- дырылсын. f    __ Арнф ЬАДЬМЕВ, Эли Ба]рамлы ШэЬэр Халг Тэпсиди Ше’бэси муднрнини муавннн. Бу титрэ1иш тэкчэ «кезлэ-риндэ ге]ри-ушаг кэдэри» олан балалары де]ил, Ьэм дэ бэбэклэри оЗулмуш, башлары сункулэрэ кечирилмиш, илк Зазын шахтасында донуб дата денмуш кунаЬсыз керпэ-лэри душундукчэ кeчиpдиjим Ьэ1эчанлардан догмушдур. Бу титрэ1иш Хочалы фачиэ-синин экс-сэдасыдыр. Сиз бу шэЬэр вэ орада те- ^>эдилэн мусибэтлэр барэдэ эгин ки, ешитмисиниз. Ам-ма, Ьермэтли Едуард Ам-вpclcjeвич, биз Сизин бу барэдэ Ьеч бир б^анатынызы ешнтмэмишик. Бу факты Сизэ бир дэ она керэ хатырла-дырам ки, Ьеч олмаса бирчэ дэфэ эн 1ахын гоншунузун, ]уз иллэрдэн бэри «диварын бу тajындa» 1аша1ан сакит тэбиэтли, хе^рхаЬ бир хал-гын Ьаггыны. Ьугугуну муда- фиэ едэсиниз. Ленэ тэкрар едирэм, она керэ мэЬз Сизэ у3 тутурам ки, мурачнэтини-зи гэлбинизин сэси кими, урэк сезунуз кими гэбул едирэм. Экэр Сиз 6ejyK нуфузуну-за, бе^элхалг cHjacawKH зэнкин тэчрубэнизэ вэ «rej-ри-ушаг кэдэриидэн дэЬшэтэ кэлэн» гэлбинизэ архаланыб бизим кунлэрин эн дэЬшэтли фачиэсинэ — Даглыг Гара-баг « проблема »нэ мудахилэ етсэ1диниз, билирсиниз нечэ 6ejyK бир иш кермуш олар-дыныз! BeJyK Гафгаз дагла-ры Сизин сэчдэнизэ кэлэр-ди. Сиз халглары «сонунчу ди-вары — со1угганлылыг ди-варыны дагытмага» чагырыр-сыныз. Биз дэ Сизи Алазан вадиси; Гара]азы мешэси бо-jyH4a узанан Acojyггaнлылыг диварыны» дагыдараг бизэ эл уэатмага, Ьагг сэсимизн ешитмэ1э чагырырыг. Мэн она керэ бела инам-ла «Ьагг сэси»ндэн данышы- Еам ки, бунун нэ дорэчэдэ эгигэт олуб-олмадыгыиа, шэхеэн Сиз 1эгин ки. эмин-синиз. Экэр эмин AeJmiCH-низсэ, Ьэмин «дивары» бирчэ дэфэ учурмагыныз кифа-1этдир. Онда Ьаггын. эдалэ-тин кимин тэрэфиндэ олду-гуну чох дуруст муэДэн едэр-синиз. Белэликлэ, Сиз халгымыз вэ халгларымыз гаршысында чох 6eJyK тарихи хидмэт кес-тэрмиш оларсыныз. Дэрии Ьермэтлэ: Kapaj ФЭЗЛИ, Сзычы, BeJyK Вэтэн му-рибэси ветераны, «Ах-тарыш» гэзетннин баш редактору. H. CVJIEJMAHOBVH МШАТ КОНФРАНСЫ Республика Елмлэр Ака-деми]асынын конфранс сало-нунда Азэрба1чан президеит-ли1инэ нами зад, «Кристал» металшунаслыг хусуси конструктор-те хнолокн Ja буро-сунун директору, A3ap6aj4aH ЗиJaлылapы демократик Ит-тифагынын сэдри Низами CynejMaHOByH мэтбуат кон-франсы олмушдур. Республика кутлэвн информаси4а ва- ситэлэринин нума1эндэлернн-дэн башга салонда AaapÒaj-чанын елми вэ ¿арадычы зи-JaAbLnapbiHbfH. мухтэлиф ич-тимаи тэшкилатларын нума-]эндэлари иштирак етмиш-лэр. Низами Суле]манов ез сеч-кигабагы платформасындан этрафлы    даны ш мы ш дыр. Платформанын cnJacH вэ иг-тисади чэЬэтлэри салона топ-лашанларда 6eJyK мара г до- гурмушдур Республика пре-3HAeHTHHjHHa намизэд Ьэмчн-нин Ьазырда девлэт башчы-сы вэзифэсинэ иддиачыларын Ьеч дэ памысыкын ejHH Ьу-гуглара вэ ез программ илэ чыхыш етмэк имканына малик олмадыгындан нараэы галдыгыны билдирмишдир. Керушун сонунда Н. Су-лeJмaнoв бир чох суаллара чаваб вермишдир. Азэрниформ. ГЭБУЛ ИМТАНАНЛАРЫ Н8 ВАХТ КЕЧИРИЛЭЧ8К? Сон вахтлар гэбул имта-Ьанларынын кечирилмэ вах-тынын дэ}ишдирнлмэси илэ баглы эЬали арасында мухтэлиф сез-сеЬбэтлэр кэзир. Бунунла элагэдар республика Халг ТэЬсили Назирл^ин-дэ мухбиримизэ демишлэр: — Aaap6aj4&H Республи-касы Назирлэр Кабинетинин сэрэнчамына эсасэн HjyH aJbWAa rajaÖH вэ ахшам ше-бэлэринэ тэлэбэ гэбулу башга вахта кечирилмишдир. Сэ-НЭДЛЭрИН ГЭбуЛу ИСЭ My3jj3H едилмиш мевчуд rajдaлapлa апарылыр. 0т эн иллэрдэн фэргли олараг бу ил бутун гэбул имтаЬанлары OjaHM. ахшам, пОаби) ceHTja6p ajM-нын 1-дэк баша чатдырыла-чагдыр. Щ ,%т- 1 Jyxapbi Гарабагдакы муЬарибэ Агчабэдндэ дэ экс-сэда верир. Лакин тэшвиш вэ никаранчылыг Ьнесиндэн дэ кучлу бир Ayjry вар: торпа гын бэрэкэтн аскилмэсин, экинчи зэЬмэти Ьэдэр кетмэсин. «МеЬраблы» колхозунун зэмнлэринд^ бу ил бол мэп-сул JeTHmHp. Колхозун сэдри 1уснфэли Мэммэдов вэ бригадир Мубариз Tyanjei бир сунбулун бела итирилмэj94ajHHa эминднрлэр.    Фото    Ч. Ибадовундур. СОНРА КЕЧ ОПАЧАГ ■ •а Биканэлнк. лаге]длик Ьэ-мишэ халгымызын башына бэлалар ачыб, мусибэтлэрэ дучар едиб. Ьэлли мушкул олан букунку проблемлэри-мизин Ьамысы мэЬз бнканэ-HHjHMH3, ла^дл^имиз узун-дэндир. Хэзэрдэ cyJyH CBBHjJacH-нин галхмасы кетдикчэ даЬа бв]ук фэсадлар тэрэдир, са-Ьил 6oJyH4a JamaJaH чама-атын иллэр 6oJy 6eJyK зэЬ- мэт баЬасына гуруб-]аратды-гы сэрвэтлэр» JyJy6 дагы-дыр. тэкчэ кечэн ил Лэнкэ- элагэдар тэшкнлатлары гээе-тимизин ЬараЛына сэс .вермэ-мишлэр. Элачымыз Jena JasMara га-лыр. Республика ичтима^-}этннин нэзэринэ чатдыры-рыг ки, Хэзэрин cdBHjJacHHHH галхмасы илэ элагэдар Азэр-6aj4aH Назирлэр Кабинетинин 1991-чи ил ^улун 29-да гэбул eTAHju гэрар Japыт-маз JepHHa }етирнлир. Ьэмин гэрара эсасэн Лэнкэ- е ран вэ Астара paJoнлapындa саЬил бoJyндa ]аш^5ан эЬа-линин 1500-дэн чох еви, Ьэ-Jэт-бaчacы, диppиJи су ал-тында галыб. Ичтимаи тэ-сэрруфатларын экин саЬэлэ-ри. анбарлар, дэмир вэ шо-се Joллapы дэнизин «гэзэбн-нэ» кэлиб, милJoнлapлa манат вэсант итирилиб. XэзэpбoJy эразинин интенсив JyJyлмacы вэ су алтын-да галмасы давам едир. Му-тэхэссислэрин фикринчэ, JaJ ajлapындa бу Ьал беЬран ха-рактери алачагдыр. Бэс нэ етмэли? Илк невбэдэ бика-нэли]э, лaгeJдлиJэ сон п^ул-малыдыр. Дуз бир ил бундан эввэл гэзетимиз Хэзэрдэ cyJyн сэ-виJJэcинин кэскин шэкилдэ , галхмасына дайр hэJэчaн тэ-били вурмуш, проблемин Ьэл-лини нэзарэтэ кв^урэрэк са-.Ьилэтрафы paJoнлapдaн чид- ди тэнгиди ¡азылар дэрч ет мишди. Лакин республика-нын вэ X93ap6oJy paJowiapbiH Ьэ;эчан тэбили ран—Астара зонасында са-пилбэркитмэ ишлэринин апа-рылмасындан етру республика Су Тэсэрруфаты вэ Ме-лиopacиJa HaзиpлиJи енфа-ришчи, «Азэрсутикинтн» БиpлиJи подрат тэшкилат кими мYэJJэн едилмишлэр. Узун Jaзышмaлapдaн сон-ра кечэн илин дердунчу квар-талында Су Тэсэрруфаты вэ Мелиораси}а Назирли^и Ас-тара шэЬэриндэ лaJиnэ-cмe-та сэнэдлэри эсасында биринчи мэрЬэлэдэ даЬа тэЬлу-кэли 900 метрлик эразидэ саЬилбэркитмэ ншлэри учуй 2.5 милJoн манатлыг вэсаит планлашдырмышдыр. Арадан xeJли кечсэ дэ инди]эдэк вур-тут 198 мин манатлыг ти-кинти-гурашдырма ишлэри керулмушдур. Чари илдэн беш а1 кечсэ дэ oбJeктин ма-лиJJэл9шдиpилмэcи вэ мате- нал тэ минаты мэсэлэси элл едилмэмишдир. «Лэнкарансутикинти» трес-тинин мудири Э. Ахундов 1а-зыр ки, сифаришчи тэшкилат ишлэрин Jaxшы тэшкнл олунмасы учун Астарадакы 2 немрэли механиклэшднрил-миш cэJJap дэстэнин Ьесабына габагчадан пул кечурмур Дэстэнин малнЛэ возиЛ тн иеэ олдугча агырдыр. Ьеч ( нр банк эмэлиЛаты апар- Си \-мир. 14 немрелн дэмнр-бе-тон заводуна. автомобил нэг-лиЛаты муэссисэсин * чохлу дебитор борчу олд\г> учун ишлэр да1андырылмышдыр Ьал буки дэстэнин иншаат-чылары икинчи кварталда бир милJoн манатлыг тикин-ти-гурашдырма ишлэри кер-мэлидирлэр. Jepн кэлмишкэн ге^д едек ки, республика Назирлзр Кабинетинин мэ’лум гэрарына эсасэн Хэзэрэтрафы тэЬлу-кэли зонадан кечурулэн аилэ-лэрэ 1ени евлэр тнкмэк учун фонддан элавэ тикинтн ма-терналлары верилмэлиднр. Бу муЬум иш дэ башлы-бй* шына бурнхылмышдыр. Нэ-тичэдэ мкнлэрлэ со1дашы-мыз базар игтнcaдиjJaтынын мэнкэнэсиндэ богулур. Хэ-зэр нсэ со}угганлыгла е' ишини керур. Бир даЬа Ьэ1эчан тэбили вуруруг. Экэр тэ чили тэд-бирлэр hэJaтa кечи рил мэсэ сонра кеч олачаг, Гарабаг дэрдинин узэринэ Хэзэр дэр-ди дэ кэлэчэк- Телман ЭЛШЕВ, «Халг газета*ннн мухбнря. Грибо]едовун кобуд мудахилэ хэтти XIX эсрин эввэлиндэ Ру-cиJa вэ Инкилтэрэ кими бе-jYK Авропа девлэтлэринин Иран вэ Турки1э этрафында hэpби-cиJacи, дипломатии му-баризэси хусусилэ кэскин-лэшмишди. Ьэмин мубари-зэнин драматик сэЬифэлэрин-дэн бири олан илк Руси]а — Иран муЬарибэси нэтичэсин-дэ Вэтэнимизин хе!ли Ьиссэ-сини гоншу Pycиja гэсб ет-ди. I ПJoтpyн Лахын вэ Орта Шэрг Ьаггында ишгалчы вэ-cиJjэтл эринии Ьэ1ата кечи-рилмэей Joлyндa 1826-чы илдэ башланмыш икинчи Ру-си1а—Иран муЬарибэси Вэ-тэнимизэ тарихи зэрбэ вур-ду:    эразимиз вэ халгымыз ики jep0 парчаланды. Бу ишгалчы вэ гэсбкар cиjacэтин hэjaтa кечирилмэсиндэ Руси-]анын мукэммэл силаЬлан-мыш ордусу илэ Jaнaшы си-Jacи хадимлэри вэ дипломат-лары да 1ахындан иштирак етмишдилэр. Бунлардан бири А. С. Грибо1едов иди. Бутун Ас^а учун P>тcиja-нын дипломатии форпосту ролуну ojнajaн ТеЬрана 1828-чи илин апрелиндэ Гpибojeдoвyн cэлahиjjэтли еэфир тэ’1ин едилмэси чарын вэ Рус^анын JYKcэк cиJa'cи даирэлэринин бу шэхеэ нэ гэдэр 1уксэк е’тибар кестэр-диклэринин парлаг тэзаЬуру иди. Академик М. Нечкина тэрэфиндэн бела бир фикир кениш JaJылмышдыp ки, Гри-бо1едов декабристлэрэ тэрэф-дар олдугу учун чар ону Пе-тербургдан узаглашдырмаг наминэ бу вэзифэjэ тэ^ин етмишди. Ьэмин фикир Ру-с^а тарихшунаслыгында сах-талашдырмалардан биридир. Грибо1едовун Тифлис — Тэбриз — ТеЬран арасында вурнухмасынын бир-бирилэ сых баглы олан истигамэти-нэ — дипломатик, бизнес-менлик, нэЬа1эт, бизим учун эн агыр нэтичэлэр терэтмиш ермэнипэрэстлик ме^линэ охучуларын нэзэрини чэлб етмэк истэрдик. О, тэк Ираида де1ил, бутун Лахын вэ Орта Шэргдэ Рус^анын мев-гелэрини меЬкэмлэтмэк учун чан-башла чаризмэ хидмэт едирди. Чалышырды ки, Аси-)а гитэсиндэ чох бeJYк мев-гелэр элэ кечирмиш Инкил-тэрэУэ нисбэтэн Рус^а даЬа jYKCэк нуфуза малик ол-сун. Бунун учун о заман бутун васитэлэрэ эл атылыр-ды. Ьэмин васитэлэрдэн бири шаЬлыга чох бе1ук иддиа-сы олан Аббас Мирзэни му-^афиэ етмэклэ Ьэм Ираида чаризмин да1агларыны меЬ-кэмлэтмэк, Ьэм дэ Аббас Мирзэнин васитэсилэ бутун Лахын вэ Орта Шэргдэ Ру-с^анын планларыны hэJaтa кечирмэк иди. Грибо1едовун тэртиб етди]и «Тэ’лимат ла- jHh9CH»HA3 jepH кэлеэ Аббас Mnp38ja кемэк мэгсэди-лэ Ьеч олмазса кифaJэт гэдэр топла тэчЬиз едилмиш ики ала1ын кендэрилмэси дэ нэзэрдэ тутулурду. Онун дипломат кими хусуси диггэт jeTHpAHjn дикэр мэсэлэ Иранла Турки]э арасында 3HAAHjJa^apH гызыш-дырараг. бундан PycHjaHbiH M9Ha(|)ejH учун Ьэртэрэфли истифадэ етмэк иди. 1828-чи илин Ja3biHfla башламыш Pyenja—Турки]э муЬарибэ-синин Aejym ме]данларында рус сункусунун гэлэбэси учун TypKM9H4aJ мугавилэси-нин шэртлэринин тезликлэ jepHH9 ]етирилмэси муЬум ahaMHjjaT кэсб едирди. Чэ-нуби A3ap6aj4an эразисиндэ 1ерлэшдирилмиш 25 минлик чар ордусундан турклэрэ гаршы истифадэ етмэк ла-зым иди. Инкилтэрэ Иран вэ Тур-KHja арасында зидд^]этлэрэ Joл вермэ]эрэк Ьэмин девлэт-лэрдэн PycHjaja гаршы истифадэ етмэк хэтти сечмишди. Pyenja иеэ ики мусэлман ел-. кэсини бир-биринин чанына салыб онларын Ьэр икисинэ гаршы ишгалчылыг планларыны hajara кечирмэ!э чан атырды. Бу куна гэдэр бизим мэт-буатда Грибо]едова Ьэср едилмиш ]азыларда онун биз-несменлик фэалиПэтинэ диггэт верилмэмишдир. Ьалбу-ки о езундэн эввэл вэ езун-дэн сонра Ираида еэфир ол-муш бутун рус дипломатла-рындан фэрглэнмишди. 1827-чи илдэ Тифлисдэ Грибо1едов Pyenja — Загаф-гази!а компани!асы 1арадыл-масы Ьаггында кениш тэк-лифлэр Ьазырламышды. Бу муЬум сэнэдин Ьазырланма-сында Руси]а Мали]]э На-зирл^инин эмэкдашы П. 3aBH.iejCKH. чугун, шушэ вэ буллур заводлары саЬиби Малтсевин гардашы оглу (ону cэфиpлиjин биринчи ка-тиби вэзифэсинэ дэ'вэт етмишди) Кизл]ар уЧездиндэ балыгчылыг, тутунчулук. чэлтикчилик, ипэкчилик вэ шэрабчылыг кими кениш кэ-лирли тэсэрруфатларын саЬиби Н. Всеволжски. онун курэкэни, Гафгазын Ьэрби губернатору Н. CnnjaKHH иштирак етмишдилэр. Кэлэ-чэкдэ онун фэaлиjJэтинэ кур-чулэрин вэ ермэнилэрин та-нынмыш вэ JYKC9K вэзифэли нума!эндэлэрини дэ чэлб етмэк нэзэрдэ тутулмушду. Рус^анын капиталист даирэлэринин мэнафе]ини тэм-сил едэн, Загафгаз^анын зэнкин JepanTbi, JepycTy сэр-вэтлэрини Pyenja мустэмлэ-кэчилэринин малы етмэк мэг-сэдини куден бу компани!а ejHH заманда башга мэгсэд-лэр дэ дашьОырды: Иран ба-зарында авропалы рэгиблэ-рини сыхышдырмаг вэ Ьин-дистанла тичарэт элагэлэри japaTMar. KoMnaHHjaHbiH тэ'сисчилэ-ри онун рэсмилэшдирилмэси-ни кезлэмэдэн бир сыра конкрет саЬэлэрдэ ишэ башла-мышдылар. TpHÓojeflOByH тэ-[пэббусу Pyenja тачирлэри-нин 3aratpra3Hja базарларын-дан Гэрби Авропа тичарэтлэ-рини сыхышдырыб чыхармаг сэ^лэри илэ дэ сых баглы иди. Белэликлэ. TpHÖojeÄOB ми даирэлэрдэ кечирэ бил-мишди. Ермэнилэрин Ирандан A3ap6ajMaH эразилэринэ ке-чурулмэси эввэлдэн ахыра гэдэр чох дэгиг вэ онлара 6eJyK pajFH илэ Ьазырлан-мыш бир тэдбир иди. Ирэ-ванда полковник Лазаревин (ермэнидир) рэЬбэрл^и ал-тында Japaдылмыш хусуси комитэ Jepлэpдэ бу ишин тэшкили илэ мэшгул олур-ду. Нечурмэ биринчи невбэдэ рус гоШунларынын чыхарыл-дыгы эразидэ JamaJaH ермэ- Тарихимизии ачылмамыш сэЬифалэри чар Рус^асынын ишкузар даирэлэринин мэнaфeJи Jo-лунда чанфэшанлыг едирди. Е^нэлхалг мунасибэтлэр тарихинин эн узугара сэнэд-лэриндэн бири олан Туркмэн-чaj мугавилэсинин Ьазырлан-масында. тэсдигиндэ вэ Ьэ-Jaтa кечирилмэсиндэ Грибо-Зедовун мустэмлэкэчи Ру-cиja гаршысында бeJYк хид-мэтлэри олуб. Бу кун ачы бэЬрэсини кepдYJYMYз ермэ-ни тэчавузунун Ьазырланма-сында Гри^едов дэридэн-габыгдан чыхмышды. 1928-чи илин адгустунда о езу-нун joл хатирэлэриндэ «бэд-бэхт Ьэмвэтэнлэринин Оэ'нн ермэнилэрин — 3. А.) 1о-лунда башыны гoJмaгa Ьа-зыр олдугуну» jaзыpды. Тиф-лиедэки мэнзили ермэни ба-зарында jepлэшэн, ермэни кенералы .Мэдэтовла достлуг едэн ГpибoJeдoвyн эмрунун сон ики илиндэ Jaxын тэмас-да олдугу 30 ермэнинин шэх-cиjjэтини мYэjJэн едэ бил-мишик. Ермэнилэрин Шима-ли AзэpбaJчaн торпагларын-да Jepлэшдиpилмэcи Руси]а учун Ьэтта муЬарибэ хэрчлэ-рини Ирандан гопармагдан да вачиб. биринчи дэрэчэли мэс^т^э чеврилмишди. Мэ -лум олдугу кими, ермэнилэ-ри Иранла ЬэмсэрЬэд эjaлэт-лэрдэ Jepлэшдиpмэклэ Ру-си]а езунэ бу эразидэ е'ти-барлы чанлы дaJaг japaтмa-га, белэликлэ, бу муЬум стратежи рекионда мевгелэ-рини меЬкэмлэтмэк вэ е’тибар етмэд^и Азэрба]чан эЬалиси jaшajaн Нахчыван, Ирэван вэ Гарабаг да етник еитуас^аны кекундэн дэJиш-дирмэк мэгсэдини кудурду. 1827-чи илэ гэдэр ]ухары-да кестэрилэн Aзэpбajчaи торпагларына 80 мин рус ка-закынын кечурулмэси планы вар иди. Лакин ГpибoJeдoв Тифлисдэ дипломатик ше’-бэ]э рэЬбэрлик етд^и девр-дэ бу планы рэдд едэрэк, ер-мэнилэрия кечурулмэси нде-¿асыны вермиш вэ буку рэс- н ил эр дэн башланды. Кечур-мэ заманы бутвв кэндлэрин MYtэшэккил Ьэрэкэт етмэси (онларын узэриндэ ермэни забитиннн олмасы) нэзэрдэ тутулур. Шнмали AзэpбaJ-чанда мувафиг иглим шэраитиндэ Jepлэшдиpмэ принси-пинэ эмэл едилирди. Гыса муддэтдэ 8 мин ермэни аилэси (40 мин нэфэр) Шнмали Азэрба]чан торпаг-ларында )ерлэшдирилдн. Ьэр а^^э Руси)а хэзииэси Ьесабына пул верилди. Бундан башга, кечурулэн ермэнилэ-рэ TYpкмэнчaJ мугавилэсинэ эсасэн Ирандан алынан муЬарибэ хэрчинин Ьесабына да мадди вэсаит едэнилди. 1828-чи илдэ чар гошун-лары Тэбризи ишгал етдик-дэн сонра мэЬз ГpибoJeдoвyн тэшэббусу илэ «Тутулмуш э)алэтин (]э’ни Чэнуби Азэр-6а)чанын) идарэ едилмэси Ьаггында эсаснамэ» тэртиб едилмишди. Эсаснамэдэ Ру-си)анын Ьэрби нэзарэта ал-тында си)аси, Ьэрби, инзиба-тн вэ ичтимаи саЬэлэри эЬа-тэ едэн тэдбирлэрин Ьэ)ата кечирилмэси нэзэрдэ тутулурду. Гpибojeдoвyн сэ’)и илэ Эрдэбилин шeJx Сэфиэддин мэсчидиндэ сахланылан эл-)азмалары»Петербурга апа-рылды (бу ишин Ьэрби чэЬэ-тини тэ’мин етмэк учун Гарабагдакы чар гошуи Ьиссэ-синин кенерал Сухтелон баш-да олмагла Эрдэбили тутмаг эмэли))аты тэшкнл едилмишди). Чар гошунларыяын Чэнуби Азэрба)чандан бизэ мэ'-лум олан гэнимэт кими чы-хардыглары тарихи мадди мэдэниjJэт нумунэлэри си-)аЬысында Аббас Мирзэнин тахты. ираилы устала рын элилэ текулмуш 7 топ вэ Аббас Мирзэнин де1уш шу-чаэтлэриии тэсвир едэн ики рэнккарлыг эсэри дэ олмушдур. Jepли еНал^э пяс незэр- лэ бахан, онун адэт-эн’энэ-синэ, дининэ Ьэрмэтсизлик едэн Грибо]едовун ТеЬранда-кы сон езбашыналыглары она баЬа баша кэлди:    шаЬ capaJbiHbiH хидмэтчиси хачэ Мирзэ Jary6 (MapnapJaH) вар-девлэтини )ыгышдырыб рус сэфарэтханасында кизлэнди, е]ни вахтда capaj хадимлэ-риндэн биринин ики ермэни кэнизи дэ белэ етди. Ермэнилэрин joлyндa башыны вермэ)и вэ’д етмиш TpH6oJe-довун кобудчасына вэ ачыг-часына )ерли адэт-эн’энэ)э хор бахмасы нэтичэсиндэ чана кэлмиш шэЬэр эЬалиси рус сэфарэтханасына Ьучум етди. Ганлы Ьадисэлэр Гри-бо)едов башда олмагла даЬа 53 нэфэр еэфарэтхана саки-нинин елуму илэ баша чат-ды (онларын 15 нэфэри ермэни иди). Грибо1едовун. даЬа ики русун чэсэди уч кун najTaxT кучэлэриндэ суру-дулду. Анчаг дердунчу кун )ерли ермэнилэр еэфирин чэ-сэдини тапыб басдыра бил-дилэр. Шэргдэ тэк езунун шэх-сииэтилэ 20 минлик ордуну эвэз едэн бир ада мы PycHja белэ ятнрди. Грибо)едовун ^ Шг---- Лахын вэ Орта Шэргдэ ча- Сзмин мустэмлэкэчилик си-:этинэ чан-башла хидмэт кестэрмэси онун фачиэ илэ нэтичэлэнэн тэрчуме1и-Ьа-лында башлыча вэ эсас саЬэ олмушдур. Кэрэсэн бу фа-чиэдэн Иранын шимал гон-шусу езу учун бир нэтичэ чыхардымы? Эсла 1ох! Буну сонракы тарихи падиеэлэр субут етди. Орта Шэргдэ 1ени фитнэ-карлыгын гызышдырылма-сында бу дэфэ Иранын Эф-ганыстана гаршы Ьэрби 1у-рушу учун Рус^анын тэЬ-рикчилик си1асэти 1олунда хусуси чанфэшанлыг едэн дипломат Виткевич 1838-чи илдэ муэммалы шэкилдэ Ьэ-лак олду. Руси)анын чиркин эмэллэ-и Чэвуби AзэpбaJчaндa да-ла габарыг вэ е)бэчэр олду. 1905-чи илдэ башланмыш Иран ингилабынын вэ онун JYKC9K девру олан Тебриз Ьадисэлэринин богулмасында хусуси иртичачы рол о1на-мыш Руси)а Иран эразисинэ гошуи 1еритди, азэрба)чан-лылара гаршы гэддарлыг ну-ма)иш етдирэрэк Тэбриздэ ”Jepли вэтэнпэрвэрлэрин бе-)ук бир дэстэсини. о чумлэдэн Снггэтулислам кими кер-кэмли дин хадимини 1909-чу илдэ дара чэкднрди. Ру-си)а езунун итаэткар хади-ми олан, тахтдан салыимыш МэЬэммэдэлиии 1911-чи илдэ ]енидэн шаЬлыга га1тар-мага чэЬд етди. Биринчи дун)а муЬарибэси башла1ан кими Руси1з )ени- е дэн Ирана гошуи ритди ва бу дэвлэтин эраэиоиндэ ис-тэдиклэринн етди. Лени шэ-раитдэ Совет Р\*си)асы чаризмин сэлэфи кими )аран-мыш эввэлки мустэмлэкэчилик си)асэтини давам етдии-ди. Бунун чавабында 1918-чи илин но)абрында ТеЬран-дакы совет сэфирли)и дагыл-ды. 1919-чу илин )а)ында кэнч Совет Р>'си)асыныи Ирана 1енидэн нейдарилмищ илк дипломатик нума)эндэси И. Коломи)тсев елдурулду. Дун1а ингилабы нэзэри)1э-си Гэрбдэ боша чыхдыгдан сонра Ленин вэ онун тэрэф-дарлары диггэти Шэргэ. ху-суснлэ Ирана )енэлтдилэр. Бунун эн бариз тэзаЬуру Иранын Хэзэр саЬили э1алэт-лэриндэн олаи Киландакы Ьадисэлэр олду 1920-чи илин ма)ында К ила на совет Ьэрби донанмасы дэниздэн басгыи етди Ора)а Руси]а-дан топ вэ сунну кучунэ со-сиалист ингилабы ихрач едилмэ)э башланды. Султан-задэ вэ Мико]ан ними ермэнилэр. силаплы дэстэлэр. «ингилабчылар* вэ сайр кадрлар кендэрилди. Эн мэс -ул анда иеэ Инкилтэрэ вэ шаЬ Ьек^’мэтинин мэнaфejи хатиринэ Руси1а бутун гув-вэлэрини Киландан чыхарды 30-чу иллэрин сонунда Совет Иттифагында )аша]ан чэ-нублу гардашларымыздан 80 мини зор кучунэ Ирана га1таоылды. Бу, Москванын азэр<мОчанлылара гаршы нев-бэти агыр зэрбэси олду. 1941-чи илдэ иеэ бутун Шимали .Иран Гызыл Орду тэрэфиндэн ишгал едил-ди. МуЬарибэ шэраитиндэн истифадэ едэн Совет девлэ-ти Иранын 11 тон гызыл еЬ-ти1атыны Mocквaja апарды. си)аси Ьадисэлэрдэн Иранын Ьаким даирэлэринэ тэз]иг ва-ситэси кими истифадэ етди. 50-чи иллэрин эввэлиидэ Му-сэддигин милли буржуазна Ьекумэти шаЬлыг вэ АБШ тэрэфиндэн деврилди. Бунда да ССРИ дола)ы ]олла иштирак етди. 1978-1979-чу иллэр ингилабы девруидэ Совет Ьекумэти «битэрэф* мевге тутду. Бу, шаЬлыг учун чох элверишли иди. Ьэмин ингклабын гэлэбэсиндэн сонра чана кэлмиш халг дэфэ-лэрла ТеЬрандакы совет сэ-фирли1инэ басгыи етди. Хо-ме)ни Ьекумэти иеэ тэгрибэн 20-]э |ахын совет диплома-тыны Ирандан чыхарды. Элбэттэ, бутун бунлар аг вэ гырмызы Руафнын ез чэнуб гоншусуна вэ июф белуимуш Азэрба)чан халгы-на гаршы терэтд^и чина)эт-лэрин анчаг бир Ьиссэсидир. Ьэмин чина1этлэрин эсасы Грибо1едов тэрэфиндэн го-1улмушду. 7 Закир АБДУЛЛАДЕВ, профессор. к I ;