Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 2

Issue Date:
Pages Available: 4

About Baku Khalg Gazeti

  • Publication Name: Baku Khalg Gazeti
  • Location: Baku, Azerbaijan
  • Pages Available: 1,084
  • Years Available: 1991 - 1992
Learn More About This Publication

About NewspaperArchive.com

  • 2.16+ Billion Articles and Growing Everyday!
  • More Than 400 Years of Papers. From 1607 to Today!
  • Articles Covering 50 U.S.States + 22 Other Countries
  • Powerful, Time Saving Search Features!
Find Your Ancestors Now

View Sample Pages : Baku Khalg Gazeti, January 11, 1992

;
Get Access to These Newspapers Plus 2.16+ Billion Other Articles

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - January 11, 1992, Baku, Azerbaijan ХАЛГ ГЭЗЕТИ 11 инш <т"и ил * * Елм    хадим АЛИМ АзврбаЛчан Елмлэр Ака* демиЛасы Зоолоки)а Инсти-тутунун директору, академик Муса МусаЛев емрунун 45 идини елмэ Ьэср едиб. Республика Девлэт мукафаты лауреаты,* эмэкдар елм ха-димидир. Бу титулларын сы-расына бирини дэ элавэ ет-мэк олар:    Jopyлмaз    алим. Чунки Лашы Летмиши етсэ дэ елмэ вердиЛи теЬфэлэрлэ ки-фаЛэтлэнмэк истэмир. М. МусаЛевин бутун елми вэ ичтимаи фэали)Лэти зо-олокиЛа институту илэ баГ-лыдыр. Эввэлчэ баш елми ишчи, лабораторий вэ ше’-бэ мудири, 1960-чы илдэн бу кунэ гэдэр исэ директор. ЬеЛванларын лептоспиро-зу саЬэсиндэ АзэрбаЛчанда илк тэдгигатчы олан М. Му-cajeвин бу хэстэлиЛин диаг-ностикасы. епизоотолокиЛасы, паталокиЛасы вэ иммуните-тинэ Кэср олунмуш мэгалэ вэ монографи)алары лептос-пирозун муаличэ вэ профи-лактикасына, ихтисаслы алимлэр Jeтишмэcинэ эсас-лы кэмэк кестэрмишдир. Га-рамалын, хусусэн чамышла-рын бу хэстэлиЛи барэдэ онун «Гарамалын лептоспирозу» китабы елми тэдгигатчылар вэ бajтapлap учун гиjмэтли вэсаитдир. Академик М. Му< аЛевин ел-мимизэ кecтэpдиjи эн беЛук хидмэтлэрдэн бири респуб-' ликамызда ибтидаилэрин (тэкКучеЛрэли heJвaнлapын) eJpэнилмэcинэ башла)ан Ле-ни елми мэктэбин Ларадыл-масыдыр. Онун вэ сэлэфлэ-ринин апардыгы тэдгигатлар нэтичэсиндэ heJвaнлap алэ-минин кениш бир групуну. тэшкил едэн, сэрбэст hajaT тэрзи сурэн инсанда, вэКши вэ ев Ье)ванларында пара-зитлик едэн ибтидаилэрин нев тэркиби. Ьэ)ат девру, систематикасы, еколоки)асы, ЛаЛылмасы, паразит-саЬиб му-насибэтлэринин биокимЛэви хусусиЛЛэтлэри вэ с. мэсэлэ-лэр кениш сурэтдэ е)рэнил-мишдир. Муса муэллимин рэЬбэр-лиЛи алтында ЬеЛванларын КучеЛрэдахили, багырсаг па-разитлэри олан коксидлэр даЬа эсаслы сурэтдэ еЛрэни-лир. Тэсадуфи де)илдир ки, зоолокиЛа институтунун про. тозоолокиЛа ше’бэси дунЛа мигЛасында коксидиоз саЬэсиндэ апрычы шо'бэлэрдэн бириднр. Онун бу шеЬрэти коксидлэрин фаунасынын ej-рэнилмэси илэ JaHaiiibi екс-периментал тэдгигатларын апарылмасы нэтичэсиндэ Ja-ранмышдыр. Тэчрубэ Лолу илэ 20-дэн чох коксид неву-нун там .КэЛат деврэси му-эЛЛэнлешдйрилмиш, онларын эксэриЛ Лэтинин ajpw-ajpbi ин-кишаф мэрЬэлэлэринин си-ToKHMjacb! фрэнилмиш. био-KHMja вэ молекул ja р биоло-KHjaHbiH метод вэ усуллары-ны тэтбиг етмэклэ коксидиоз хэстэлиЛи заманы he/ван-ларын организминдэ баш ве-рэн зулал, jar вэ сулу кар-бон мубадилэсш ни ЬучеЛрэ, hyHeJpa елемен* тэри вэ мо-лeкyлJap cэвиJjэдэ позулма-сынын бэ’зи механизмлэри aJдынлaшдыpылмышдыp. Бу тэчрубэлэрин нэтичэлэри «Ев гушларынын коксиди-озу заманы japaHaH паразит-саЬиб мунасибэтлэринин биокимЛэви хусусиЛЛэтлэри» мо- нографиЛасында умумилэш-дирилмишдир. . АзэрбаЛчанда ЛашаЛан ЬеЛ-ванларын вэ гушларын кок-сидинин вэ ган паразитлэри-нин фаунасы eJpэнилмиш, елм учун 100-дэн чох Лени, паразит ибтидаи Ье1ван неву тапылыб тэсвир едилмишдир. Бу невлэр дунЛа алимлэри тэрэфиндэн гэбул едилмиш, АБШ вэ Мачарыстанда нэшр олунмуш систематика вэ Тэснифат каталогларына са-льгнмышдыр. АвэрбаЛ'чанда нэшр олуцмуш 4 монографи. Лада исэ бу невлэрин там тэс-вири верилмишдир. Сон йллэрдэ Муса муэллимин сэ’Ли нэтичэсиндэ тор-пагда вэ суда JaшaJaн ибтидаилэрин вЛрэнилмэси, онларын торпарын мунбитлэшди-рилмэсиндэ ролу, агросеноз-ларын енержи балансында иштиракы, этраф муЬитин чирклэнмэ дэрэчэсинин тэ’-Лининдэ ибтидаилэрдэн диагностик кестэричи кими ис-тифадэ едилмэси сайэсиндэ кениш елми-тэдгигат ишлэ-ри апарылыр. Алимин елми ахтарышда-рына нэзэр салдыгда ЬеЛрэ-тамиз бир тамлыг. ардычыл-лыг, перспективлик вэ шахэ-лилик диггэти чэлб едир. Бу шахэлэр баЛтарлыг, тибб, биолокиЛа елмлэриндэ вэЬ-дэт тэшкил едир. Биолоки1а елминин аЛры-аЛры саЬэлэ-риндэ — паразитолоки)а, микробиолоки1а, иммуноло-киЛа биокимЛа елмлэриндэ Ленихэн шахэлэнир. М МусаЛеврн ЬэЛат Лолу халгла. республикамызын проблемлэрд/илэ сых элагэ-дэ инкишаф едир. Збол и- Ла институтунун директору олдугу узун муддэт эрзиндэ зоолог алимлэрин Летишмэск вэ пухтэлэшмэси, ЬеЛванлар алэминин eJpэнилмэcи вэ му-Ьафизэси, этраф муКитин, кэнд тэсэрруфаты ЬеЛванла-ры вэ биткилэринин хэстэ-ликлэрдэн вэ зэрэрверичи-лэрдэн горунмасы ишинин тэшкилиндэ онун хусуси хидмэти вардыр. О, респуб-ликамызда зooлoкиJa елминин наилиЛэтлэрини кениш халг кутлэлэринэ чатдырмаг-ла 1анашы, мухтэлиф рес-/публикаларда кечирилэн про-тозооложи вэ паразитоложй конфранс вэ гурулта]ларда елми наилиДОэтлэрнмизи ар-дычыл тэблиг едир. Бир чох харичи элкэлэрдэ — Чехо-Словак^ада, Полшада, Лу гослави]ада, Турк^эдэ, Ьин-дистанда, АБШ-да, АФР-дэ, Франсада, Итали]ада кечирилэн конгрес вэ сцмпози-умларда Азэрба1чан пара-зитологларыны лэ]агэтлэ тэв^ сил етмиш, харичи елми мэ* буатда 17 эсэри дэрч олун-мушдур. Шамхал ТАгЫЛЕВ, академик, Лагуб ЛОЛЧУЛЕВ, биолокн]а елмлэри доктору. J Е II И ДАШДОГРАЛАН МАШЫН «Азэрсэна]етикинтиматери-алы» Девлэт Консерни Даш Институтунун мутэхэссислэ- ри тэрэфиндэн 1арадылмы1п JeHH JyKcaK сэмэрэли, релс-сиз дашдогра1ан машыны гэбул едэн комиссиjaHbiH го- рарыны тэсдиг етмишдир. Лени машынын мэЬсулдар-лыры Ьазырда карханаларда йшлэдилэн машынлара нис-бэтэн 1,5 дэфэ 1уксэкдир. О. ejHH вахтда хаммалы дерд Jepa белур вэ кери^э бош rajTapb^Mbip. Машын ишлэ-дилэркэн пазырда азтапы-лан релслэрэ ehTHjan гал-мыр. HahaJaT, електрик му-Ьэрриклэринин вэ говшагла-рын    е’тибарлылыгы ар- тыр, дашларын стандарт Ьэчмлэри дузкун тэ’мин олу-нур. Даш карханаларынын иш-чилэри JeHH машыны Jykcbk THjMaW0HAHpMHm вэ онун сэ-Haje усулу илэ истеЬсал олунмасыны тевси]э етмиш-лэр. (Азэринформ). JEHH XEJPKJJ0 чамииатн <KopaH6oJ> хеЛрцуе чэ-MHjJomr догма paJoHa мадди вэ ме'нави japAUM нестар-мак саЬэсиндэ илк 6oJyk тэдбир кечирмищдир, Чэ-миЦотии идарэ hej’anraim алимлэрдэн, али мактэб. лэрин профессор вэ муэл-лимлэриндан, муассисэлэ-рин, тикинтилурашдырма тэшкилатларынын рэЬбэрг лариндан ва апарычы мутэ-хэссвслариндан ибарат бир груп узву бир неча кун ар-зиндэ догма ди;арын гона-ры олмущдур. «Коранбод> 4aMHjj9TH идарэ Ье^этинин узвлэри бир сыра кэндлэрэ, 0 чумлэдэн гоншу респуб-ликадан 6ypaja сохулан ер. мэни 1араглыларьшын бас-гынларындан зэрэр чэкмиш jaiuajbiui мэнтэгэлэринэ баш чэкэрэк hэмjepлилэpинин еЬти]ачларьшы вэ проблем-пэрини е^ранмишлир. Се. фэр заманы конкрет jap дымын этрафлы планы ha. зырлаимышдыр. 1 JaxbiH вахтларда Гара-дарлы кэндннда Каким ам булатор^асынын > тнкинти. синэ башланачагдыр. Ермэ-ни гулдурларын басгынла. рындан зэрэр чэкмиш кэнд-лэрдэ исэ дерд 1ардымчы трансформатор станс^асы тикилэчэкдир. Бунунла эла-гэдар pajoHAa Бакы вэ Сум. rajbrr caHaje муэссисэлэри-нин филиалларыны ачмаг гэрара алынмышдЫр. Ьэ. мин филиаллар учун кадр-лар кестэрилэн шэЬэрлэрин ири завод вэ фабриклэриндэ Ьазырланачагдыр. Лазыми вэсаит топламаг учун paJoH * сэЬмдар-коммер. cHja вэ arpap-cdHaJe бан. кында <KopaH6oj>yH хусуси Ьесабы ачылмышдыр. Онун немрэси белэдир: 70027. (Азэринформ). ExonoKHja ц> í ' i £ — Елхан муэллим, уч-дерд ил* эввэлэ кими ела бил-мишик ки, фнраван jaшajы-рыг. Сэн демэ, Ьеч нэ]имиз 1ох имиш. Joxcyл олдугуму-зу гэфилдэн бнлднк. Зэрбэ-нин агырлыры бизи бирдэн ¿ахалады. Сизчэ, заманын бела* фэсадындан нечэ чыха билэрнк? — Калин кизлэтмэJэк. Биз Ьэмишэ ез зэЬмэтимиз-лэ Jaшajыб мин чур не’мэт газанмышыг, лакин онун са_ Ьиби олмамышыг. ПaJ белэ-нимиз «бе}ук» гардаш олуб. Чамаат зэЬ.мэт чэкиб, лакин биз онун бэЬрэсини кермэ-МИШИК. Бизи KGЗЛэJэ билэ-чок фасады да фикирлэшмэ-мишик вэ тукэнмэз вар-дев-лэтимиз ола-ола эли]алын галмышыг. Инди дэ кеч де-Jил, зиjaнын JapыcbIндaн га-Jыдa билэрик. Ишимизи че-вик гура билсэк индики систем иш.^эчэк. Тэрэддуд елэсэк, Ьэмишэки кими кес-тэриш кезлэсэк, иpэлиJэ Jox, кер^э бахсаг, jeнэ Ьеч нэ алынма]ачаг. КеЬнэлмиш иг-тиcaдиjjaт узэриндэ тэзэ Ьэ-jaт гурмаг олмаз. Дуздур, чалышыб нэсэ елэмэк истэ-jиpик. Нечэ дejим, игтиса-ди стратек^амыз вар, анчаг тактикамыз joxдyp. Лыгышыб дejиpик: eлэjэк. Лакин Ьеч нэ елэмирик. Кэлин кадр мэсэлэсинэ бахаг. Инди бутун paJoнлapдa ичра коман-далары кеЬнэ бахышлы кадр-ларла тэнзимлэнир. Мэн он-лары ишсиз ^маг, челэ ат-маг фикрини тэблиг етми-рэм. Лакин тезликлэ онларын бejнhни «тэзэлэмэсэк» чэтин олачаг. Чунки бу кадр-лар муасир шэраитэ чаваб верэн елчулэри билмирлэр. Она керэ ки, башга шэраит-дэ ишлэjиблэp. Тэзэ сечилэн ичра haкимиJJэтинин башчы-сы да экэр Ьэмин )олла кет-сэ, езунун сэриштэсиз Ьек-мундэн гача билмэсэ она тапшырылан paJoнy учурума апарачаг. СэЬвлэри тэкрар етмэк истэмириксэ, муасир hэJaтлa aJaглaшa билэн кадр-ларла ишлэмэлиJнк. Го) он-лар харичи элкэлэрэ кетсин-лэр, до)унча дун)а)а бахсын-лар, халгларын Ьэ)атыны е)-рэнсинлэр. Ьеч ким ке)дэн душмэ)иб, Ьамы бела е)рэ-ниб. Узага ни)э кедэк. Кур ча)ынын устундэ мурэккэб суварма системи )арадылыб. лакин автомат гуррулары ондан башы чыхма)ан сучу)а тапшырмышыг. Лап елэ тор-пара мунасибэти кетурэк. Ра-)онда экинчили)ин 35 фаизи даглыг вэ дагэтэ)и зона да чэмлэниб. Анчаг Ьэмин шэраитэ чаваб верэн экинчили-5и билмирик. Аранда да, даг-да да е)ни техниканы ишлэ-дирик. Кэзумуз керэ-нврэ торпагын евини )ыхырыг. 8з 'евимизи дэ онун архасынча... — Инди торпагын кэнд-ля]э верилмэсннэ чан аты-рыг. Дохса онун да хе!ри ол-ма)ачаг? — Е’тираз етмирэм. Тор-пагы кэндли]э верэк. Анчаг кэлин амэлли-башлы фикир-лэшэк. керэк кэндли торпа. ры аландан сонра орада нэ экэчэк? Элбэттэ, базарда нэ баЬа кедирсэ ону. ‘Мэсэлэн, Шэмкир шэЬэрйндэ Камы кул экир, 1469 кул шитилли]и вар, 58 Кек-тар елэ)ир. Буна сэбэб нэ-дир? Рус^аныи базарларын-да кулу ]ерэ душмэ)э- го)-мурлар. Анчаг бнзэ тахыл даЬа чох лазымдыр. Кэлин керэк ону экон олачагмы? Ахы базарда су ги)мэтинэ кедир. Она керэ дэ торпэ-гы иcтэjэнэ, езу дэ истэди. )н гэдэр версэк кэнддэ кут-лэви ишсизлик, Ь-эм дэ гыт-лыг олачаг. — Демэли, фермер тэсэрруфаты да езуну дог-рултма)ачаг? —'* Билирсиниз, Ьалва-Ьална демэклэ агыз ширин олмаз. Нэ фермер тэсэрруфаты сеЬирли чубугдур, нэ фермер ссЬрбаз. Мэн бела Ьесаб едирэм ки. торпаг узэриндэ киминсэ — девлэтин-ми, назирли)инми, комитэ-нинми нэзарэти олмалыдыр. Устэлик дэ ону экиб-бечэрэ- дэн кет-кедэ азалыр. Елэ бнл бизи сахла!ан, 1едиздирэн he4 дэ о де]ил... — Бэли. Биз торпага enej олмушуг. Азэрба)чанда адам-башына 0,19 heKTap торпаг душур. Кэнд тэсэрруфатына japap.ibi торпагын 45 фаиз-дэн чоху epo3HjaJa угра)ыб, 605 мйк ИектарДа шоран-лашма кедир, 120 мин Ьёк-тардан чох торпаг тамам чирклэниб. Мэсэлэн, тэкчэ Шэмкирдэ кулбечэрэнлэр торпагы jyKC8K токсик мад-дэлэрлэ зэКэрлэ)ир, кул ши-тилликлэриндэн чыхан сел-лофан туллантыларыны су Ьевзэлэринин, экин саКэлэри-нин кэнарына текурлэр. Эки-нэ )арарлы торпагын хе)ли шу республикаларда, flyHja елкэлэриндэ нэ экилди)ини, ©лкэ вэ AyHja базарларында мэЬсулун мэзэннэсини билмэсэ, нэ езуну идарэ едэ би. лэчэк, нэ дэ республиканын тале)ини Ъэлл eTMaJa кучу чатачаг. Эксинэ, кет-кедэ иф-ласа yppajbiö гапыларда ищ-лэмэкдэн узага кедэ билмэ-]эчэк. Демэли, кучлу инфор-MacHja системи }арадыб ча- -мааты а)ылтмаг лазымдыр. Toj чамаат езуну танысын, ишинин, пешэсинин нэдэн ибарэт олдуруну билсин. — Бела чыхыр ки, Камы-мыз бу кун учун )аша)ырыг, девлэтдэн бир тук дэ олса гопартмага чалышырыг. Хал-гын, торпагын сабаКкы та- roj чамаат езуну танысын. ШЭМКИР PAJOH ИЧРА НАКИМИиЭТИНИН БАШЧЫСЫ ЕЛХАН ЭЛМЕВЛЭ МУХБИРИМИЗИН СЭНБЭТИ нэ KOMneHcacHja верилмэ-лиднр. Башга сезлэ, кэндли техника, кубрэ. су вэ дикэр еЬти)атларла тэ’мината ар-xaJbiH рлмалыдыр. Элбэттэ. буна чох вахт лазым кэлэ-чэк. Анчаг нэ етмэли? МэЬ-сул истеЬсал eлэjэн фермер агросервис хидмэти олмадан кечинэ билмэз. Агросервис олмаса нэ фермер тэсэрруфаты? Онлар экиз догулуб-лар. Бир дэ керурсэн де-)ирлэр:    филанкэс фермер олуб, он баш инэк кетуруб caxnajbip, ja да jy3 Ьектар тахыл экиб. Биз дэ ону тэ -рифлэ)ирик. Ахы бела адам-дан нэ фермер? Нэ тевлэси вар, нэ je-ми. нэ дэ мэКсулу е’мал eTMaja сехи. Нэ экиб-6H4Maja техникасы вар. нэ техндлоки)аны билир. нэ дэ адичэ агротехникадан бангы чыхыр. Она керэ дэ мэн бу фикирдэ)эм ки. фермер тэ-сэрруфатынын Ьима)эдары, дэбдэ олан сезлэ десэк, спонсору олмаса о Ьеч вахт дир-чэлмэ)эчэк, эксинэ. ajar ачмамыш дагылачаг. Мэсэлэн, метал девлэтин инЬиса-рындадыр, ондан алынан мэЬсулу истэнилэн гиjMaTa сатыр. KoMöajHbiH rHjMaTH инди 210 мин маната гал-хыб. Каран Ьэр Ьансы бир тэсэрруфат килограмы 30 гэ-пй)э 7 мин тон тахыл сата ки, бир KOMóajH алмага кучу чата. Joxca тахылыны бича билмэ)эчэк. Кэнардан да кемэк кэлмирсэ нэ етсин? Олкэдэ кичик техника сэна-)есинин Jox.iypy да лап бала ja чеврилиб. Элач она га-лыр ки, хусуси тэ’]инатлы агросервис тэсэрруфатлары-на Ьагг вермэклэ jepHHH шум-латсьгн, тахылыны бичдир-син, башга ишлэрини кердур-сун. Демэли, торпагын naj-ланмасында кортэбиили]э )ол вермэк, ахына душмэк хе]ир кэтирмэз. — Онсуз да мэЬсулдар торпагы мыз лаге)длик узун- Ьиссэси дэр)ача алтында га-лыб. Бела угурсуз B93HjjaT-дэ Ьэлэ дэ торпаг кадастры тэртиб олунма)ыб. Ону кор-тэбии шэкилдэ, потенсиал кучуну, кадастр пОмэтини билмэдэн экирик, ичарэ)э ве-ририк. Елэ она керэ дэ Ьэ-jaTjaHbi саЬэлэрдэн 4—5 дэ-фэ чох мэЬсул кетурулур, узумчулук тэсэрруфатлары исэ зэрэрлэ ишлэ)ир. Шэмкирдэ 8.546 Ьектар узум саЬэси вар, анчаг 30—40 фаизи се)рэкдир. Бу, 2100 Ьектар баг, 9 мин тона гэдэр мэЬсул иткиси демэкдир. Эслиндэ бу торпаг елудур. Экэр Ьэмин багларын Ьэр Ьектарындан орта Ьесабла 70 сентнер узум кетурсэк 21 мин тон мэЬсул, башга сез-лэ, 2,2 мил)он манат пул эл-дэ едэрик. Керун нэ гэдэр итиририк? — Демэли, тэсэрруфаты идарэ едэ билмирик. Кечэ-кундуз ишлэ]иб аз-чох мэК. сул истеКсал етмэйлэ иш битмир... — Чунки республиканын HrTHcaAHjjaTU Ьаггында тэ-сэрруфат рэЬбэринин, мутэ-хэссислэрин вэ HahaJaT, кэнд-линин тэсэввуру )охдур. Кэнд тэсэрруфатына аид 6eJ-нэлхалг caBHjJWH информа-cHja онлара чатдырылмыр. Кэндли, елэчэ дэ мутэхэссис бе)нэлхалг базар Ьаггында Ьеч нэ билмир. Онларын иг-тисади били)ини артырмаг, техникумлар, техники пешэ мэктэблэри васитэсилэ ича-рэчи, орта тэКсилли Ьугуг. шунас вэ менечерлэр ]етиш-дирмэк лазымдыр. Бутун иг-тисади програмлара тэзэдэн бахмальОыг. Кэнд тэсэрру-фатында чалышан адамлар ичэрисиндэ бир нэфэр бела he4 олмаса орта )jyryr тэЬ-силлн адама раст кэлмэзсэв. Экэр кэндлинин игтисади, Ьугуги тэКеили олса, бил эр ки, мэКсулуну нечэ Ьасилэ кэтирсэ газанар. Кэндли гон- ле1и исэ Кеч кими мараглан-дырмырг — Элбэттэ, бела душун-мэк дэ дуз олмазды. Анчаг Шэмкир торпагынын потенсиал кучу илэ индики касыб-лырыны муга)исэ вдэндэ башга чур фикирлэшэ бил-мирсэн. Ахы бела эталэтин, кезубаглычанын кеку Кара-дан кэлир? Тэсэввур един ки, ра]он борч ичиндэ батыб кедир. Тэсэрруфатларын дев-лэтэ 52 мил]он манат вахты кечмиш ссуда борчу вар. Идарэ вэ тэшкилатларын бир-биринэ олан борчу исэ 467 мил)он манат тэшкил едир. Чунки тэсэрруфатын бутун саКэлэри етэн иллэр эрзиндэ зэрэрлэ ишлэ)иб. Эзи)]этэ гатлашыб бир тэшэббус ирэ-ли сурэн, хе]ирли иш кврэн олма]ыб. Мэсэлэн, тохуму сынагдан кечирмэдэн, Кара кэлди сэпмишик, Руси)а ду* зэнликлэриндэн кэтирилэн чине маллар 1.200—1.500 метр )уксэкликдэ )ерлэшэн тэсэрруфатларда милчэк кими гырылыб. Тэкчэ бу ил даглыг тэсэрруфатларда кар-тофдан алты мил)он манат зэрэр квзлэнирЖартофу кэнардан кэтирмэк бурада бе-чэрмэкдэн учуз баша кэлир. Республикада нэ гэдэр ки, кучлу тохумчулуг базасы )а-радылма)ыб биз Кэмишэ кул-ли мигдарда зи]ан чэкэчэ^к. — Бнзэ зи)ан кэтирэн тэкчэ тохумчулугун, Ке]ван-дарлыгын бэрбад олмасы де-]ил. Бу, алса-олса бутов зи-)аякарлыгын бир голу дур... — Мэн сизинлэ там разы-лашырам вэ илк невбэдэ узумчулукдэ итирди)имиз мил)онлардан данышмаг ис-тэ1ирэм. Ра]онда бир кон-1ак заводу вар, алты шэраб е’мальГ заводу фэалиЛэт кес-тэрир. Лакин Кеч биринин мэЬсулуну габлашдырыб пэ* ракэндэ сатыша чыхара билмирик. Дузуну десэк, ичазэ верилмир. Экэр ичазэ ала билсэк илдэ 670 мил)он манат кэлир элдэ едэ билэрик. Бир илин ичиндэ Ьэм борчу музу силэрик, Кэм дэ тэ-сэрруфатлар дирчэлэр, Мэ-сэлэнин башга чэКэтинэ нэзэр салаг. Узум )етишдирэн тэсэрруфат е’мал заводунун кэлириндэн Кеч бир фа)да кетурмур. Чункк Кэлэ дэ узумчу илэ шэрабчы арасын-да мадди мараг дринсипини бэргэрар едэн мугавилэ )ох-дур. Она керэ дэ завод чел-дэки мэКсулун тале)и илэ марагланмыр. Ьалбуки кэ-рэк игтисади санкси)аларла тэсэрруфаты мэчбур етсин ки, она 1уксэк ке]фи))этли мэКсул кондэрсин. Белэ олса Кэм шэрабчы удар, Кэм дэ узумчу. Устэлик, истеКсал олунан мэКсул дун)а 6а-зарыньш тэлэбинэ у1гун кэ-лэр. Беш-алты сортдан Ка-зырланан шэрабын нэ ке1-фи))эти олачаг? Белэ мэК-сулла дун)а базарына нечэ чыха билэрик? Кэрэк Камы оз ишини ге)рэт вэ усталыгла корсун. Кэрэк Камы ез адынын, ез пешэсинин учалыгы )о-лунда чарпышсын. Биз )ал-ныз онда гудрэтли ола билэрик. Гудрэтли олмаг исэ ис-тиглали))эт газанмаг демэкдир. Бах бу мэ’нада игтиса-диjjaты суверенли)ин ана хэтти Кесаб етмэк олар. Ким олур-олсун. )алныз а)агы ал-тындакы торпагын кучлу, девлэтли олдугуну билэндэ истиглали^эт угрунда муба-ризэ апармага игтидары ча-тар. Онда мэ’нэви))атымыз да, мэдэни^этимиз дэ гол-га-над ачар, миллэтин езуну танымасы вэ танытмасы учун имкан )аранар. — Елхан муэллим, сиз елм адамысыныз, кэнд тэсэрруфаты елмлэри доктору еуиуз. вмрунуз бо1у квклэн ди]нниз бир алэмдэн а)ры лыб тамам башга муКитэ ду шубсунуз. Устэлик дэ Кади сэлэрин индики «бурулга ны» вахтында отурдугуиуз бу стол архасында гыса муддэт эрзиндэ уч вэзифэ апар-дыныз: ра]ком катнби, совет сэдри вэ ичра КакимнЦэтм-нин башчысы. — Ким олурсан ол. инса-фы унутма. Адамлара #ха-рыдан бахма. Мэн чэкинмэ-дэн де1э билэрэм ки. кэндлэ-римизин чамааты <Кэ1атын дибиндэ» ¿аша)ыр. Устэлик дэ <Кэ]атын узундэ» бош-бош ве]иллэнэн, аз ишлэ)иб чох гопартмага чалышан адамлары )едиздирир. Белэ адамлара пис муиасибэт бэс-лэмэк, оке) козла бахмаг олармы? Сон вахтлар адамлар ез К^гугларыны баша душсэлэр дэ вэзифэлэрини унудурлар. Ьалбуки Кэр ики-си паралел )ол кетмэлидир. Экс тэгдирдэ Кеч бир иш керэ билмэрик. 0з пугугуну тэлаб етмэ1э калэи адама вэ-зифэсини да баша салырсан-са вэ устэлик она мОгы илэ )анашырсанса сэнэ инаныр вэ ишинин архасынча кедир. Ьисс етмишэм ки, урэк сеКбэтинэ. ачыг диалога ча-маатын бе)ук еКти!ачы вар. Экэр адамларла онларын ез дилиндэ данышырсанса сэни баша душурлэр. Ьэтта трибуна вэ микрофон хэстэли1инэ тутуланлар да. СоКбэти 1аады: Валек ШЫХЛЫ, «Халг гэзети*иин мухбнри. ДНА ТЭБН8Т9 BKEJJIHK N РЕСПУБЛИКА ДвВЛвТ ТЭБИЭТИ МУЬАФИЗв КОМИТ0СИ СЭДРИНИН БИРИНЧИ МУАВИИИ, ЭМЭКДАР АГРОНОМ АБДУЛЛА АЛЛАЬВЕРДЖЕВЛЭ ' МУХБИРИМИЗИН СЭНБЭТИ — Девлэт мустэпшпЦи )олунда илк аддымлармны •таи республикамызвш Кэлди вачнб пробдемлэри чох. дур. Кунбэкуи кэскиил»-шэи еиоложи вэзиЛэт исэ )ашыидаи, вэзифэсиидэн асы. лы олма)араг шишиы чид-ди нараКат едир. Бу барэдэ чох данышылса да, k«w рулэн конкрет ишлэр, он-ларыи эм эли нэпнэдари ИЛЭ 0jyH9 билмэрик... — Бунун эсас сэбэби о дур ки, проблема муиасибэт елэ эввэлки йллэрдэ олдугу кими галыр. Тэбиэтин му. Кафизэси саЬэсиндэ назир-ликлэрин вэ баш идарэ-лэрин. муэссисэ вэ тэшкилатларын фэалнЦэтиндэ кеклу дэ)ишикликлэр едил. мэ]иб. Бу ншэ билавасите чавабдеп оланларын ганун гаршысында мэс’ули1)эти артырылма)ыб. Она керэ дэ республикамыз аддым-аддым еколожи фэлакэт Ьэддинэ ]ахьмГлашыр. Тэбиэтин }ашыл сипэри ад-ландырылан меиюлэрими-зин индики вэзйЦэти бу ар-зуолунмаз просеси хусусилэ сур’этлэнддфир. Ьэлэ 1876 чы илдэ Ьэ-cdH6aJ Зэрдаби «Экинчи* гэ-эетиндэ дэрч олунмуш мэ-гэлэлэринин бириндэ )азыр-ды: «Бизим Гафгаз вила)э-тинин аб-Ьавасынын дэ)и-шикли)и мэ'лумдур. Кеч-мишдэ )а1ымыз белэ исти вэ гышымыз белэ cojyr олма-)ыб. Буна умдэ сэбэб ме-шэлэрин азалмасыдыр». Республикамыз . кечмиш иттифагын эн аз мешэ ор-Tyjy олан рекионларындан-дыр. Девлэт мешэ фонду тэхминэн 975 мин Ьектар саЬэни эЬатэ едир ки. бу Д9-. умуми эразимизин 11,2 фаизи гэдэрдир. Зэнкин флора вэ фаунасына, тор-паггору)учу вэ сутэнзимлэ-]ичи “ ке)фиЛэтлэринэ, эн эсасы исэ азлыгына керэ мешэлэримиз чидди муЬа-физэ олунмалыдыр. Бу мэг-сэдлэ умуми эразиси 400 мин Ьектар олан 14 горуг. 18 )асаглыг вэ 2 девлэт ев тэсэрруфаты )арадылт мышдыр. Лакин Ьэмин тэсэрруфатлар да ]ахшы горунмур. Ширван девлэт горуг>и-да Ьэр ил 50 миндэн чох ToJyH отарылыр. Сал)ан вэ Нефтчала ра)онларынын т^. сэрруфатлары горуг режи-мини кобуд шэкилдэ поза-* par бурада кэнд тэсэрруфаты биткилэри экирлэр. KeJ-кел Девлэт горуг^нда да Ханлар ра)онунун тэсэрру-фатларынын мал-гарасы от-ла)ыр, jaмaчлapдaн ичазэ-сиз от бичилир. Бутун бунлар мешэлэрин вэ надир биткилэрин мэЬвинэ сэбэб олур. Гызылагач горугунда лап дезулмэз B83HjJar JapaH-мышдыр. Бирбаша кечмиш ССРИ Тэбиэти МуЬафизэ Нази рл и Jhhhh табели)индэ олан бу горуга сон уч илдэ Ьеч бир эмэли кемэк кес-тэрилмэ)иб. Ишчилар ара-сында интизам позулуб, бра. KOHjep.iHK артыб. Горугун эразисиндэ мал-гара отарыл-масы вэ от чалыны ади Кала чеврилиб. Ьазырда республика Тэбиэти МуЬафизэ Комитэси бу негсан-лары арадан галдырмаг вэ горугу республика табели. JHH9 кечирмэк мэгсэдилэ конкрет тэдбирлэр керур. Лери кэлмишкэн ону да. де)им ки. комитэдэ рес-публикамызын флора вэ фаунасынын муЬафизэсини муасир сэви^эдэ тэшкил етмэк мэгсэдилэ Jchh девлэт горутлары вэ }асаглыг. лары ¿арадылмасы схеми ишлэниб Ьазырланмышдыр. Ьэмин схема эсасэн Нахчыван Мухтар Республи. касында саЬэси 75,38 мин Ьектар олан Ордубад вэ НеЬрэм Девлэт горугу. Би-чэнэк. ApnaqaJ вэ Сэдэрэк .девлэт )асаглыгы )арады-лачаг. Дашкэсэн, Ханлар, Кэлбэчэр. Газах, Лачын, Занкилан вэ Губадлы paJOH-ларынын эразисиндэ исэ умуми cahacH 391,9 мин Ьектар олан девлэт 1асаглы-гы тэшкил едилэчэк. Мев. чуд горугларын эрезисинин кенишлэндирилмэси вэ )ени милли паркларын 1арадыл-масы да нэзэрдэ тутулуб. 614.2 мин Кектар эразиси олачаг ШаЬдаг. Гобустан, Муровдаг вэ Талыш мклли паркларынын .)арадылжасы Ьаггында сэнэд артыг республика Назирлэр Кабине, тиндэ тэсдиг едилнб — Элбэттэ, буту* бужлар ]ахшыдыр. Ацчвг мешэле-рвозп гору*—сы cabo, саядэ чядд* деяуш Japo-дылмаса Je** горуг *• **Р*-ларык склынмасы да сур’-этлэ касыблашав тэбшэт*-шз* зэшеяялэшдкрэ бкхмэ. )эчэк. — Чох вачиб. Кем дэ чох агрылы бир мэсэлэ)е тохун-дунуз. Мешэлэрин горунмасы бнлаваситэ Аэермешэ ИстеКсалат Бирли1инян еК. •дэсияэ душур! 0тэн илин сеят|абр — OKTaJ6p а)ларын-да республика прокурор, лугунун .Тэбиэти МуКафизэ Комитэси илэ биркэ апардыгы 1охламанын нэти-. чэлери кестэрди ки, истеКсал бирлн)инда мешэлэрин вэ дикэр тэбии комплекс, лэрин муКафизэси, сэрвзт-лэрдэн сэмэрэли истифадэ олунмасы сгКасиндэ чидди негсанлара )ол верилир. Мешэ тэсэрруфатынын рэК-бэрлэри вэ дикэр мэс’ул ишчилар агачларын гы. рыл масы, кунаКкарларын мэс'улцЦете чэлб едилмэси ишиндэ принсипиал мевге тутмурлар. Онлар анчаг мешэ тэсэрруфатына AaJ-миш зи)аны кенуллу едат. дирмакла кифа)этлэнир-лар. Чох вахт яса Кэмин зи]ан • да кизладилир. Инн. шил вэ кечан илин ja3-na-)ыз тэфтиши заманы JaAaMa мешэ тэсэрруфатында (директору Н. Се)идовдур) 341-адэд jam аг&чын косил. ди)и муэ) )энлэп1дирил мти-дир, Дашкэсэн ¡мешэ Тэсэрруфатында да (директору М. Мэммэдовдур) 1000 едэд ганунсуз атак гырыл.-дыгы ашкар едилмишдир, Кечмиш Даглыг Гарабаг Мухтар Вила]этиндэ мэ*. ^ум Кадисэлэрлэ элагадар мешэлэрин    муКафизэси тээссуф догурур. Тэкчэ ИНИ-шил бурада мешэ ганунчулу-гу 63 дэфэ позулуб. Лэнкэран — Астара зо. насында мешэлэрин муКа-фиээси Aaha ачцначаглы. дыр. Ьэр ил бурада республиканын «Гырмызы китабы» на дахнл олмуш надир битки вэ агач невлэри кутлэви сурэтдэ гырылыр. Тэкчэ Масаллы мешэ тэсэрруфатына бу сэбэбдэн 1989 — 1990-чы йллэрдэ 39.618 манат 3HjaH дэ)иб. Астара ра)онунда rejA олунан муддэтдэ мешэ га. нунчулугу 35 дэфэ позулуб. Лардымлы мешэ ta-сэрруфатында 240 Кектар jeHH салынмыш мешэли)*ш 113 Кектары батмышдыр. — PeABKCHjaja кендэрилэн мэктубларда ба’зи тэсэрруфат рэЬбэрлэринин этан йллэрдэ олдугу кими JeH9 дэ мешэ фонду торпагларын-дая оз та*]*н&ты уар» не. тифадэ етмэднклэрнндэн данмшылыр. Бу Кэгигэтэн-ми белэдир? Нэ гэдэр ачыначаглы олса: да е’тираф етмэли)ик ки, эввэллэр бурахдыгымыз кобуд соКвлэрдэн • лазы-мынча нэтичэ чыхармамы-шыг. Ленэ да девлэт мешэ фонду • тортагларында ганунсуз тикинти ишлэри апарылыр вэ кэнд тасэрруфаты биткилэри экилир. HcMaJbbi-лы мешэ тэсэрруфатынын . Талыстан ва Та л ачыг са*"-Ьэлэриндэ ичазасиз олараг кооперативлэр (ики JeMOK-хана, кэрпич вэ эКэнк сех-лэри, дикэр уч башга об. JeKT) тикилиб. Лэнкэран — Лерик автомобил >олунун 29-чу километрли)ицдэ. Ас. тара HCTHcyjy ^ахынлыгьш-да Гобустан — Агсу Лолу боЛунча мухтэлиф наша об. Лектлэри ачылыб. Бэрдэ мешэ тасэрруфа. тында исэ девлэт мешэ «онду торпагларынын 800 ектары^ раЛ<1нун тэсэрруфатлары тэрэфиндэн зэбт олунуб. Ьэмин эразядэ Ьазырда кэнд тэсэрруфаты биткилэри экилир. Сабир, абад мешэ тэсэрруфатынын балансында олан 2388 Ьектар торпаг cahacH дэ са-бирабад, Ьачыгабул, Саат-лы раЛонларынын колхоз, лары вэ Эли БаЛрамлы Jar-пиЛ комбинаты тэрэфиндэн ганунсуз олаpar тутулуб. Ачыг демэк лазымдыр ки. экэр мешэлэримизэ, тэбиэти-мизэ муиасибэт белэ давам едэреэ, онун сэрвэтлэриндэн Лухарыда геЛд едилди)и кими истифадэ олунарса, эн башлычасы, мешэлэримизин вэзиЛЛэтини Лахшылашдыр-маг учун эсаслы тэдбирлэр КэЛата кечирилмэзсэ. Лахын беш илдэ республикамызын бир сыра раЛонларында бу Лашыл сэрвэтимиз бутунлук-лэ мэЬв ола билэр. — Мешэлэримизин вики шафына вэ бэрласына эн бо-Лук зиЛ&и вурав амндлэрдэи бирв дэ торпагларымызыи, Кава вэ су Кевзэлэрнмизнн чнрклэямэендкр. Бу бахым-дая республикамызын суварма снстемнндэ эсас артерн-Ja Кесаб едилэн Кур ча]ы-кыи вэзиЛЛэти дака дэзулмэз-д*р... — Бэли. елэдир. Ьэр ил Кур чаЛына 200 мин кубметр тэмизлэнмэмиш чиркаб сула-ры. нефт мэКсул л ары, фенол-лар. пестисидлэр, агыр ме-таллар ва башга маддэлэрин гарышыглары ахыдылыр. Бу ишдэ Кур чаЛынын саКили анча Лорлашэн гасабэ вэ эрлэр даКа чох «фаал-лыг» кестэрирлэр. 4aja тул-ланты сулары ахыдан 55 гэ-сэбэ ва шэКарня анчаг 18-нин тэмизлэЛичя гургусу вар. Ьамнн гургуларын чоху исэ мэ’нэви вэ физики чэКэтдэн кеКяэлмишдир. Кур чаЛыныи чирклэнмэ-еннин эсас сэбаблэриндэн би- Вдэ инди]эдэк саКял бо-1ча мешэ муЪафизэ зола-гынын Ларадылмамасыдыр. Бу да чаЛын саКилиндэ ганунсуз тэсэрруфат ршлэри-нин апарылмасына, су|ун чирклэнмэсянэ вэ тэбии го-руЛучу золаг олан тугаЛ ме-шэлэринин мэКвииэ сэбэб олур. Узун иллэр бу барэдэ сеЬбэт кетеэ дэ элагэдар тэш-килатлар эмэли аддым атма-га тэлэсмирлэр. Азэрмешэ БирлиЛи Tyraj мешэлорини бэрпа етмэк эвэзинэ, саКил . боЛунча ганунсуз бостан биткилэри экдирир. Республикамызда атмосферо атылан сэнаЛе газла-ры, токсик тозлар вэ агыр маддэлэр дэ тэбиэтимизэ аз зиЛан вурмур. Тэкчэ нефт-аЛырма муэссисэлэри Бакы-нын Кава Кевзэсииэ он мин тонларла карбоКидрокен, ку-ку рд бирлэшмэлэри вэ дикэр зэКэрли бирлэшмэлэр бурахыр. Бу бахымдан Кэн-чэнин, СумгаЛытын вэ башга шэКэрлэримизин вэзиЛЛэти дэ урэкачан деЛил. Мэ'лум Кэгигэтдир ки. биз истэсэк дэ. истэмэсэк дэ этраф муКит чирклэнмэкдэ давам едэчэк. Вэзифэ чирклэн-мэни минимума ендирмэк-дэн, Лашыл ертуЛу артырмаг-дан ибарэтдир. Ьесаблама-лара керэ бир Кектар мешэ суткада 24 килограм карбон газы УДУР, 140—200 мин кубметр Гаваны тоздан тэ-мйзлэЛир. Бу рэгэмлэр этраф муКити чирклэндирэн обЛектлэрл^ ону чирклэндир-мэдэн горуЛан об|ектлэр ара^ сында мутэнасиблик Ларадыл-масынын зэрурилиЛини чох кезэл нфадэ едир. — Отэн 70 илдэ башга саКэлэрдэ олдугу кями, тэ-бяэтэ мунасибэтдэ дэ суб-Лектнв мулаКязэлэр эсас ке-турулуб. Тэбиэтдэ таразлы-гын позулмасы тэбии фэла-кэтлэрэ сэбэб олуб: суруш-мэлэр, дашгынлар, торпагын ерозн]асы артыб, мин Кек-тарларла экин саЬэси шоран-лашыб, бэрэкэтли Абшерои торпагы мазут дэиизниэ чеврилиб. Девлэт мустэгиллнЛн е’лан етднЛнмиз бир пахтда торпагымызыи Ларарлы Кала салыямасы КэЛати эКэмя}Лое~ ли мэсэлэдир. Бу саКэдэ ко-рулэн ишлэрдэн разысыныз-мы? — Лох! Республика узрэ Ьэр ил Ларарсыз Кала салынмыш торпагларын рекулти-васиЛасы илэ элагэдар керу-лэчэк ишлэр муэЛЛэнлэшди-рилир. Сон беш илдэ бир дэфэ дэ олсун Кэмин тапшы-рыг Леринэ Летирилмэмиш-дир. Инишил 1450 Ьектар торпаг саКэсинин рекултива-сиЛа олунмасы нэзэрдэ ту-тулмушду. Чэми 1249 Ьектар саЬэ рекултивасиЛа олунду. Хэзэрнефтгаз вэ Азэрнефт истеКсалат бирликлэри, Лод-бром заводу, автомобил )ол-лары тикинтиси вэ истисма-ры идарэей бир гаЛда олараг тапшырыглара кэсирлэ эмэл -едифлэр ; РекултивасиЛа ишлэринин Кэчми, кеЛфиЛЛэти вэ сур'эти артырылмалыдыр. Чунки Ларарсыз Ьала салынан торпагларын Кэчми азалмаг эвэзинэ артыр. Бу ону кестэрир ки. рекултивасиЛа етдиЛимиз терпаглара нисбэтэн корла-дыгымыэ торпаглар дайа чохд>'р. — Чох вахт кэркнн зэК-мэт вэ беЛук вэсаит Кесады-на рекултивасиЛа едилмиш саКэлэрэ Кеч иэ экилмнр. Бахымсызлыг узуидэн Кэмин торпаглар тэкрар корла-яыб Ларарсыз Кала душур... *    — Дотру деЛирсиниз, бе лэ Каллар да олур. Эн чох исэ рекултивасиЛа олунмуш саКэлэрэ экилэчэк мунасиб биткилэр дузкун сечилмир. Корланмыш вэ рекултивасиЛа едилмиш торпагларын бэр-пасы мэгсэдилэ Лашыллаш-дырма ишлэрянэ хусуси днг-гэт вэ гаЛгы “кестэрилмэли-дир. Ьэмин эразилэрдэ экил-мэк учун Лерли ивлимэ вэ мевчуд еколожи муКитэ да-вамлы агачлар сечилмэли-дир. Бу бахымдан зеЛтун багларынын салынмасы да-Ка элверишлидир. ЗеЛтун биткисинин бечэ-рилмэси учун республикамызын аран раЛонларында оптимал шэраит вардыр. Сабирабад, СалЛан. Нефтчала. Саатлы, Зэрдаб. Кур-дэмир, ‘Левлахц Б&рдэ, Аг-чабэди во днкэр раЛонларда мешэсалма вэ бэрпа ишлэ-риндэ бу гиЛмэтли биткидэн кениш истифадэ едилмэли-дир. Ча)тинаны биткисинин горунмасына вэ ^ртырыл-масьша да хусуси гаЛгы кестэрилмэлидир. Бу битки сел суларынын дашмасы. нын. торпагларын ЛуЛулма-сынын вэ ерозиЛаЛа уграма-сыныи гаршысыны алмагда муКум рол оЛнаЛыр. Ьэм дэ . бу биткинин ме)вэси бир сыра хэстэликлор учун чох гиЛмэтли дэрмавдыр. Му-тэхэссислэрин сон Ьесабла-маларына керэ БеЛук Гаф-газьш республика мыза мэх-сус этэклэриндэ 4400 Кек-Гар ча)тиканы - саЬэси вар. Гышда гушларыгГ Лемлэн-мэси вэ тэбии бэрпанын та'мин олунмасы нэээрэ алынмагла Кэмин саКэ-дэн 1100 тон меЛвэ тэ-дарук етмэк мумкундур. 1989-чу илдэ Шэки, Огуз. Гэбэлэ вэ ИсмаЛыллы раЛонларында 1977 тон чаЛтиканы меЛвэси Лыгылмышдыр. Сон-ракы йллэрдэ дэ нэзэрдэ тутулдугундан чох ме]вэ топланмышдыр. Мэн узуму зиЛалылары-мыза — алимлэрэ, журна. «шетлэрэ ту туб онларын диг-гэтини халгын тале Ли илэ баг. лы бу проблемлерэ чэлб ет. мэк истэЛирам. Лахывлашан еколожи фэлакэтин нэтичэ-лэрини там аЛдынлыгы илэ ' дэрк етмэлиЛик. Тэбиэщми-' эти имдадыяа Летишмэлн]ик. МусаКнбэкн Лазды ЭлнпэяаЬ БАДРАМОВ ;
RealCheck