Internet Payments

Secure & Reliable

Your data is encrypted and secure with us.
Godaddyseal image
VeraSafe Security Seal

Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 2

Join us for 7 days to view your results

Enter your details to get started

or Login

What will you discover?

  • 108,666,265 Obituaries
  • 86,129,063 Archives
  • Birth & Marriages
  • Arrests & legal notices
  • And so much more
Issue Date:
Pages Available: 4

Search All United States newspapers

Research your ancestors and family tree, historical events, famous people and so much more!

Browse U.S. Newspaper Archives

googlemap

Select the state you are looking for from the map or the list below

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - January 11, 1992, Baku, Azerbaijan ХАЛГ ГЭЗЕТИ 11 инш <т"и ил * * Елм    хадим АЛИМ АзврбаЛчан Елмлэр Ака* демиЛасы Зоолоки)а Инсти-тутунун директору, академик Муса МусаЛев емрунун 45 идини елмэ Ьэср едиб. Республика Девлэт мукафаты лауреаты,* эмэкдар елм ха-димидир. Бу титулларын сы-расына бирини дэ элавэ ет-мэк олар:    Jopyлмaз    алим. Чунки Лашы Летмиши етсэ дэ елмэ вердиЛи теЬфэлэрлэ ки-фаЛэтлэнмэк истэмир. М. МусаЛевин бутун елми вэ ичтимаи фэали)Лэти зо-олокиЛа институту илэ баГ-лыдыр. Эввэлчэ баш елми ишчи, лабораторий вэ ше’-бэ мудири, 1960-чы илдэн бу кунэ гэдэр исэ директор. ЬеЛванларын лептоспиро-зу саЬэсиндэ АзэрбаЛчанда илк тэдгигатчы олан М. Му-cajeвин бу хэстэлиЛин диаг-ностикасы. епизоотолокиЛасы, паталокиЛасы вэ иммуните-тинэ Кэср олунмуш мэгалэ вэ монографи)алары лептос-пирозун муаличэ вэ профи-лактикасына, ихтисаслы алимлэр Jeтишмэcинэ эсас-лы кэмэк кестэрмишдир. Га-рамалын, хусусэн чамышла-рын бу хэстэлиЛи барэдэ онун «Гарамалын лептоспирозу» китабы елми тэдгигатчылар вэ бajтapлap учун гиjмэтли вэсаитдир. Академик М. Му< аЛевин ел-мимизэ кecтэpдиjи эн беЛук хидмэтлэрдэн бири респуб-' ликамызда ибтидаилэрин (тэкКучеЛрэли heJвaнлapын) eJpэнилмэcинэ башла)ан Ле-ни елми мэктэбин Ларадыл-масыдыр. Онун вэ сэлэфлэ-ринин апардыгы тэдгигатлар нэтичэсиндэ heJвaнлap алэ-минин кениш бир групуну. тэшкил едэн, сэрбэст hajaT тэрзи сурэн инсанда, вэКши вэ ев Ье)ванларында пара-зитлик едэн ибтидаилэрин нев тэркиби. Ьэ)ат девру, систематикасы, еколоки)асы, ЛаЛылмасы, паразит-саЬиб му-насибэтлэринин биокимЛэви хусусиЛЛэтлэри вэ с. мэсэлэ-лэр кениш сурэтдэ е)рэнил-мишдир. Муса муэллимин рэЬбэр-лиЛи алтында ЬеЛванларын КучеЛрэдахили, багырсаг па-разитлэри олан коксидлэр даЬа эсаслы сурэтдэ еЛрэни-лир. Тэсадуфи де)илдир ки, зоолокиЛа институтунун про. тозоолокиЛа ше’бэси дунЛа мигЛасында коксидиоз саЬэсиндэ апрычы шо'бэлэрдэн бириднр. Онун бу шеЬрэти коксидлэрин фаунасынын ej-рэнилмэси илэ JaHaiiibi екс-периментал тэдгигатларын апарылмасы нэтичэсиндэ Ja-ранмышдыр. Тэчрубэ Лолу илэ 20-дэн чох коксид неву-нун там .КэЛат деврэси му-эЛЛэнлешдйрилмиш, онларын эксэриЛ Лэтинин ajpw-ajpbi ин-кишаф мэрЬэлэлэринин си-ToKHMjacb! фрэнилмиш. био-KHMja вэ молекул ja р биоло-KHjaHbiH метод вэ усуллары-ны тэтбиг етмэклэ коксидиоз хэстэлиЛи заманы he/ван-ларын организминдэ баш ве-рэн зулал, jar вэ сулу кар-бон мубадилэсш ни ЬучеЛрэ, hyHeJpa елемен* тэри вэ мо-лeкyлJap cэвиJjэдэ позулма-сынын бэ’зи механизмлэри aJдынлaшдыpылмышдыp. Бу тэчрубэлэрин нэтичэлэри «Ев гушларынын коксиди-озу заманы japaHaH паразит-саЬиб мунасибэтлэринин биокимЛэви хусусиЛЛэтлэри» мо- нографиЛасында умумилэш-дирилмишдир. . АзэрбаЛчанда ЛашаЛан ЬеЛ-ванларын вэ гушларын кок-сидинин вэ ган паразитлэри-нин фаунасы eJpэнилмиш, елм учун 100-дэн чох Лени, паразит ибтидаи Ье1ван неву тапылыб тэсвир едилмишдир. Бу невлэр дунЛа алимлэри тэрэфиндэн гэбул едилмиш, АБШ вэ Мачарыстанда нэшр олунмуш систематика вэ Тэснифат каталогларына са-льгнмышдыр. АвэрбаЛ'чанда нэшр олуцмуш 4 монографи. Лада исэ бу невлэрин там тэс-вири верилмишдир. Сон йллэрдэ Муса муэллимин сэ’Ли нэтичэсиндэ тор-пагда вэ суда JaшaJaн ибтидаилэрин вЛрэнилмэси, онларын торпарын мунбитлэшди-рилмэсиндэ ролу, агросеноз-ларын енержи балансында иштиракы, этраф муЬитин чирклэнмэ дэрэчэсинин тэ’-Лининдэ ибтидаилэрдэн диагностик кестэричи кими ис-тифадэ едилмэси сайэсиндэ кениш елми-тэдгигат ишлэ-ри апарылыр. Алимин елми ахтарышда-рына нэзэр салдыгда ЬеЛрэ-тамиз бир тамлыг. ардычыл-лыг, перспективлик вэ шахэ-лилик диггэти чэлб едир. Бу шахэлэр баЛтарлыг, тибб, биолокиЛа елмлэриндэ вэЬ-дэт тэшкил едир. Биолоки1а елминин аЛры-аЛры саЬэлэ-риндэ — паразитолоки)а, микробиолоки1а, иммуноло-киЛа биокимЛа елмлэриндэ Ленихэн шахэлэнир. М МусаЛеврн ЬэЛат Лолу халгла. республикамызын проблемлэрд/илэ сых элагэ-дэ инкишаф едир. Збол и- Ла институтунун директору олдугу узун муддэт эрзиндэ зоолог алимлэрин Летишмэск вэ пухтэлэшмэси, ЬеЛванлар алэминин eJpэнилмэcи вэ му-Ьафизэси, этраф муКитин, кэнд тэсэрруфаты ЬеЛванла-ры вэ биткилэринин хэстэ-ликлэрдэн вэ зэрэрверичи-лэрдэн горунмасы ишинин тэшкилиндэ онун хусуси хидмэти вардыр. О, респуб-ликамызда зooлoкиJa елминин наилиЛэтлэрини кениш халг кутлэлэринэ чатдырмаг-ла 1анашы, мухтэлиф рес-/публикаларда кечирилэн про-тозооложи вэ паразитоложй конфранс вэ гурулта]ларда елми наилиДОэтлэрнмизи ар-дычыл тэблиг едир. Бир чох харичи элкэлэрдэ — Чехо-Словак^ада, Полшада, Лу гослави]ада, Турк^эдэ, Ьин-дистанда, АБШ-да, АФР-дэ, Франсада, Итали]ада кечирилэн конгрес вэ сцмпози-умларда Азэрба1чан пара-зитологларыны лэ]агэтлэ тэв^ сил етмиш, харичи елми мэ* буатда 17 эсэри дэрч олун-мушдур. Шамхал ТАгЫЛЕВ, академик, Лагуб ЛОЛЧУЛЕВ, биолокн]а елмлэри доктору. J Е II И ДАШДОГРАЛАН МАШЫН «Азэрсэна]етикинтиматери-алы» Девлэт Консерни Даш Институтунун мутэхэссислэ- ри тэрэфиндэн 1арадылмы1п JeHH JyKcaK сэмэрэли, релс-сиз дашдогра1ан машыны гэбул едэн комиссиjaHbiH го- рарыны тэсдиг етмишдир. Лени машынын мэЬсулдар-лыры Ьазырда карханаларда йшлэдилэн машынлара нис-бэтэн 1,5 дэфэ 1уксэкдир. О. ejHH вахтда хаммалы дерд Jepa белур вэ кери^э бош rajTapb^Mbip. Машын ишлэ-дилэркэн пазырда азтапы-лан релслэрэ ehTHjan гал-мыр. HahaJaT, електрик му-Ьэрриклэринин вэ говшагла-рын    е’тибарлылыгы ар- тыр, дашларын стандарт Ьэчмлэри дузкун тэ’мин олу-нур. Даш карханаларынын иш-чилэри JeHH машыны Jykcbk THjMaW0HAHpMHm вэ онун сэ-Haje усулу илэ истеЬсал олунмасыны тевси]э етмиш-лэр. (Азэринформ). JEHH XEJPKJJ0 чамииатн <KopaH6oJ> хеЛрцуе чэ-MHjJomr догма paJoHa мадди вэ ме'нави japAUM нестар-мак саЬэсиндэ илк 6oJyk тэдбир кечирмищдир, Чэ-миЦотии идарэ hej’anraim алимлэрдэн, али мактэб. лэрин профессор вэ муэл-лимлэриндан, муассисэлэ-рин, тикинтилурашдырма тэшкилатларынын рэЬбэрг лариндан ва апарычы мутэ-хэссвслариндан ибарат бир груп узву бир неча кун ар-зиндэ догма ди;арын гона-ры олмущдур. «Коранбод> 4aMHjj9TH идарэ Ье^этинин узвлэри бир сыра кэндлэрэ, 0 чумлэдэн гоншу респуб-ликадан 6ypaja сохулан ер. мэни 1араглыларьшын бас-гынларындан зэрэр чэкмиш jaiuajbiui мэнтэгэлэринэ баш чэкэрэк hэмjepлилэpинин еЬти]ачларьшы вэ проблем-пэрини е^ранмишлир. Се. фэр заманы конкрет jap дымын этрафлы планы ha. зырлаимышдыр. 1 JaxbiH вахтларда Гара-дарлы кэндннда Каким ам булатор^асынын > тнкинти. синэ башланачагдыр. Ермэ-ни гулдурларын басгынла. рындан зэрэр чэкмиш кэнд-лэрдэ исэ дерд 1ардымчы трансформатор станс^асы тикилэчэкдир. Бунунла эла-гэдар pajoHAa Бакы вэ Сум. rajbrr caHaje муэссисэлэри-нин филиалларыны ачмаг гэрара алынмышдЫр. Ьэ. мин филиаллар учун кадр-лар кестэрилэн шэЬэрлэрин ири завод вэ фабриклэриндэ Ьазырланачагдыр. Лазыми вэсаит топламаг учун paJoH * сэЬмдар-коммер. cHja вэ arpap-cdHaJe бан. кында <KopaH6oj>yH хусуси Ьесабы ачылмышдыр. Онун немрэси белэдир: 70027. (Азэринформ). ExonoKHja ц> í ' i £ — Елхан муэллим, уч-дерд ил* эввэлэ кими ела бил-мишик ки, фнраван jaшajы-рыг. Сэн демэ, Ьеч нэ]имиз 1ох имиш. Joxcyл олдугуму-зу гэфилдэн бнлднк. Зэрбэ-нин агырлыры бизи бирдэн ¿ахалады. Сизчэ, заманын бела* фэсадындан нечэ чыха билэрнк? — Калин кизлэтмэJэк. Биз Ьэмишэ ез зэЬмэтимиз-лэ Jaшajыб мин чур не’мэт газанмышыг, лакин онун са_ Ьиби олмамышыг. ПaJ белэ-нимиз «бе}ук» гардаш олуб. Чамаат зэЬ.мэт чэкиб, лакин биз онун бэЬрэсини кермэ-МИШИК. Бизи KGЗЛэJэ билэ-чок фасады да фикирлэшмэ-мишик вэ тукэнмэз вар-дев-лэтимиз ола-ола эли]алын галмышыг. Инди дэ кеч де-Jил, зиjaнын JapыcbIндaн га-Jыдa билэрик. Ишимизи че-вик гура билсэк индики систем иш.^эчэк. Тэрэддуд елэсэк, Ьэмишэки кими кес-тэриш кезлэсэк, иpэлиJэ Jox, кер^э бахсаг, jeнэ Ьеч нэ алынма]ачаг. КеЬнэлмиш иг-тиcaдиjjaт узэриндэ тэзэ Ьэ-jaт гурмаг олмаз. Дуздур, чалышыб нэсэ елэмэк истэ-jиpик. Нечэ дejим, игтиса-ди стратек^амыз вар, анчаг тактикамыз joxдyp. Лыгышыб дejиpик: eлэjэк. Лакин Ьеч нэ елэмирик. Кэлин кадр мэсэлэсинэ бахаг. Инди бутун paJoнлapдa ичра коман-далары кеЬнэ бахышлы кадр-ларла тэнзимлэнир. Мэн он-лары ишсиз ^маг, челэ ат-маг фикрини тэблиг етми-рэм. Лакин тезликлэ онларын бejнhни «тэзэлэмэсэк» чэтин олачаг. Чунки бу кадр-лар муасир шэраитэ чаваб верэн елчулэри билмирлэр. Она керэ ки, башга шэраит-дэ ишлэjиблэp. Тэзэ сечилэн ичра haкимиJJэтинин башчы-сы да экэр Ьэмин )олла кет-сэ, езунун сэриштэсиз Ьек-мундэн гача билмэсэ она тапшырылан paJoнy учурума апарачаг. СэЬвлэри тэкрар етмэк истэмириксэ, муасир hэJaтлa aJaглaшa билэн кадр-ларла ишлэмэлиJнк. Го) он-лар харичи элкэлэрэ кетсин-лэр, до)унча дун)а)а бахсын-лар, халгларын Ьэ)атыны е)-рэнсинлэр. Ьеч ким ке)дэн душмэ)иб, Ьамы бела е)рэ-ниб. Узага ни)э кедэк. Кур ча)ынын устундэ мурэккэб суварма системи )арадылыб. лакин автомат гуррулары ондан башы чыхма)ан сучу)а тапшырмышыг. Лап елэ тор-пара мунасибэти кетурэк. Ра-)онда экинчили)ин 35 фаизи даглыг вэ дагэтэ)и зона да чэмлэниб. Анчаг Ьэмин шэраитэ чаваб верэн экинчили-5и билмирик. Аранда да, даг-да да е)ни техниканы ишлэ-дирик. Кэзумуз керэ-нврэ торпагын евини )ыхырыг. 8з 'евимизи дэ онун архасынча... — Инди торпагын кэнд-ля]э верилмэсннэ чан аты-рыг. Дохса онун да хе!ри ол-ма)ачаг? — Е’тираз етмирэм. Тор-пагы кэндли]э верэк. Анчаг кэлин амэлли-башлы фикир-лэшэк. керэк кэндли торпа. ры аландан сонра орада нэ экэчэк? Элбэттэ, базарда нэ баЬа кедирсэ ону. ‘Мэсэлэн, Шэмкир шэЬэрйндэ Камы кул экир, 1469 кул шитилли]и вар, 58 Кек-тар елэ)ир. Буна сэбэб нэ-дир? Рус^аныи базарларын-да кулу ]ерэ душмэ)э- го)-мурлар. Анчаг бнзэ тахыл даЬа чох лазымдыр. Кэлин керэк ону экон олачагмы? Ахы базарда су ги)мэтинэ кедир. Она керэ дэ торпэ-гы иcтэjэнэ, езу дэ истэди. )н гэдэр версэк кэнддэ кут-лэви ишсизлик, Ь-эм дэ гыт-лыг олачаг. — Демэли, фермер тэсэрруфаты да езуну дог-рултма)ачаг? —'* Билирсиниз, Ьалва-Ьална демэклэ агыз ширин олмаз. Нэ фермер тэсэрруфаты сеЬирли чубугдур, нэ фермер ссЬрбаз. Мэн бела Ьесаб едирэм ки. торпаг узэриндэ киминсэ — девлэтин-ми, назирли)инми, комитэ-нинми нэзарэти олмалыдыр. Устэлик дэ ону экиб-бечэрэ- дэн кет-кедэ азалыр. Елэ бнл бизи сахла!ан, 1едиздирэн he4 дэ о де]ил... — Бэли. Биз торпага enej олмушуг. Азэрба)чанда адам-башына 0,19 heKTap торпаг душур. Кэнд тэсэрруфатына japap.ibi торпагын 45 фаиз-дэн чоху epo3HjaJa угра)ыб, 605 мйк ИектарДа шоран-лашма кедир, 120 мин Ьёк-тардан чох торпаг тамам чирклэниб. Мэсэлэн, тэкчэ Шэмкирдэ кулбечэрэнлэр торпагы jyKC8K токсик мад-дэлэрлэ зэКэрлэ)ир, кул ши-тилликлэриндэн чыхан сел-лофан туллантыларыны су Ьевзэлэринин, экин саКэлэри-нин кэнарына текурлэр. Эки-нэ )арарлы торпагын хе)ли шу республикаларда, flyHja елкэлэриндэ нэ экилди)ини, ©лкэ вэ AyHja базарларында мэЬсулун мэзэннэсини билмэсэ, нэ езуну идарэ едэ би. лэчэк, нэ дэ республиканын тале)ини Ъэлл eTMaJa кучу чатачаг. Эксинэ, кет-кедэ иф-ласа yppajbiö гапыларда ищ-лэмэкдэн узага кедэ билмэ-]эчэк. Демэли, кучлу инфор-MacHja системи }арадыб ча- -мааты а)ылтмаг лазымдыр. Toj чамаат езуну танысын, ишинин, пешэсинин нэдэн ибарэт олдуруну билсин. — Бела чыхыр ки, Камы-мыз бу кун учун )аша)ырыг, девлэтдэн бир тук дэ олса гопартмага чалышырыг. Хал-гын, торпагын сабаКкы та- roj чамаат езуну танысын. ШЭМКИР PAJOH ИЧРА НАКИМИиЭТИНИН БАШЧЫСЫ ЕЛХАН ЭЛМЕВЛЭ МУХБИРИМИЗИН СЭНБЭТИ нэ KOMneHcacHja верилмэ-лиднр. Башга сезлэ, кэндли техника, кубрэ. су вэ дикэр еЬти)атларла тэ’мината ар-xaJbiH рлмалыдыр. Элбэттэ. буна чох вахт лазым кэлэ-чэк. Анчаг нэ етмэли? МэЬ-сул истеЬсал eлэjэн фермер агросервис хидмэти олмадан кечинэ билмэз. Агросервис олмаса нэ фермер тэсэрруфаты? Онлар экиз догулуб-лар. Бир дэ керурсэн де-)ирлэр:    филанкэс фермер олуб, он баш инэк кетуруб caxnajbip, ja да jy3 Ьектар тахыл экиб. Биз дэ ону тэ -рифлэ)ирик. Ахы бела адам-дан нэ фермер? Нэ тевлэси вар, нэ je-ми. нэ дэ мэКсулу е’мал eTMaja сехи. Нэ экиб-6H4Maja техникасы вар. нэ техндлоки)аны билир. нэ дэ адичэ агротехникадан бангы чыхыр. Она керэ дэ мэн бу фикирдэ)эм ки. фермер тэ-сэрруфатынын Ьима)эдары, дэбдэ олан сезлэ десэк, спонсору олмаса о Ьеч вахт дир-чэлмэ)эчэк, эксинэ. ajar ачмамыш дагылачаг. Мэсэлэн, метал девлэтин инЬиса-рындадыр, ондан алынан мэЬсулу истэнилэн гиjMaTa сатыр. KoMöajHbiH rHjMaTH инди 210 мин маната гал-хыб. Каран Ьэр Ьансы бир тэсэрруфат килограмы 30 гэ-пй)э 7 мин тон тахыл сата ки, бир KOMóajH алмага кучу чата. Joxca тахылыны бича билмэ)эчэк. Кэнардан да кемэк кэлмирсэ нэ етсин? Олкэдэ кичик техника сэна-)есинин Jox.iypy да лап бала ja чеврилиб. Элач она га-лыр ки, хусуси тэ’]инатлы агросервис тэсэрруфатлары-на Ьагг вермэклэ jepHHH шум-латсьгн, тахылыны бичдир-син, башга ишлэрини кердур-сун. Демэли, торпагын naj-ланмасында кортэбиили]э )ол вермэк, ахына душмэк хе]ир кэтирмэз. — Онсуз да мэЬсулдар торпагы мыз лаге)длик узун- Ьиссэси дэр)ача алтында га-лыб. Бела угурсуз B93HjjaT-дэ Ьэлэ дэ торпаг кадастры тэртиб олунма)ыб. Ону кор-тэбии шэкилдэ, потенсиал кучуну, кадастр пОмэтини билмэдэн экирик, ичарэ)э ве-ририк. Елэ она керэ дэ Ьэ-jaTjaHbi саЬэлэрдэн 4—5 дэ-фэ чох мэЬсул кетурулур, узумчулук тэсэрруфатлары исэ зэрэрлэ ишлэ)ир. Шэмкирдэ 8.546 Ьектар узум саЬэси вар, анчаг 30—40 фаизи се)рэкдир. Бу, 2100 Ьектар баг, 9 мин тона гэдэр мэЬсул иткиси демэкдир. Эслиндэ бу торпаг елудур. Экэр Ьэмин багларын Ьэр Ьектарындан орта Ьесабла 70 сентнер узум кетурсэк 21 мин тон мэЬсул, башга сез-лэ, 2,2 мил)он манат пул эл-дэ едэрик. Керун нэ гэдэр итиририк? — Демэли, тэсэрруфаты идарэ едэ билмирик. Кечэ-кундуз ишлэ]иб аз-чох мэК. сул истеКсал етмэйлэ иш битмир... — Чунки республиканын HrTHcaAHjjaTU Ьаггында тэ-сэрруфат рэЬбэринин, мутэ-хэссислэрин вэ HahaJaT, кэнд-линин тэсэввуру )охдур. Кэнд тэсэрруфатына аид 6eJ-нэлхалг caBHjJWH информа-cHja онлара чатдырылмыр. Кэндли, елэчэ дэ мутэхэссис бе)нэлхалг базар Ьаггында Ьеч нэ билмир. Онларын иг-тисади били)ини артырмаг, техникумлар, техники пешэ мэктэблэри васитэсилэ ича-рэчи, орта тэКсилли Ьугуг. шунас вэ менечерлэр ]етиш-дирмэк лазымдыр. Бутун иг-тисади програмлара тэзэдэн бахмальОыг. Кэнд тэсэрру-фатында чалышан адамлар ичэрисиндэ бир нэфэр бела he4 олмаса орта )jyryr тэЬ-силлн адама раст кэлмэзсэв. Экэр кэндлинин игтисади, Ьугуги тэКеили олса, бил эр ки, мэКсулуну нечэ Ьасилэ кэтирсэ газанар. Кэндли гон- ле1и исэ Кеч кими мараглан-дырмырг — Элбэттэ, бела душун-мэк дэ дуз олмазды. Анчаг Шэмкир торпагынын потенсиал кучу илэ индики касыб-лырыны муга)исэ вдэндэ башга чур фикирлэшэ бил-мирсэн. Ахы бела эталэтин, кезубаглычанын кеку Кара-дан кэлир? Тэсэввур един ки, ра]он борч ичиндэ батыб кедир. Тэсэрруфатларын дев-лэтэ 52 мил]он манат вахты кечмиш ссуда борчу вар. Идарэ вэ тэшкилатларын бир-биринэ олан борчу исэ 467 мил)он манат тэшкил едир. Чунки тэсэрруфатын бутун саКэлэри етэн иллэр эрзиндэ зэрэрлэ ишлэ)иб. Эзи)]этэ гатлашыб бир тэшэббус ирэ-ли сурэн, хе]ирли иш кврэн олма]ыб. Мэсэлэн, тохуму сынагдан кечирмэдэн, Кара кэлди сэпмишик, Руси)а ду* зэнликлэриндэн кэтирилэн чине маллар 1.200—1.500 метр )уксэкликдэ )ерлэшэн тэсэрруфатларда милчэк кими гырылыб. Тэкчэ бу ил даглыг тэсэрруфатларда кар-тофдан алты мил)он манат зэрэр квзлэнирЖартофу кэнардан кэтирмэк бурада бе-чэрмэкдэн учуз баша кэлир. Республикада нэ гэдэр ки, кучлу тохумчулуг базасы )а-радылма)ыб биз Кэмишэ кул-ли мигдарда зи]ан чэкэчэ^к. — Бнзэ зи)ан кэтирэн тэкчэ тохумчулугун, Ке]ван-дарлыгын бэрбад олмасы де-]ил. Бу, алса-олса бутов зи-)аякарлыгын бир голу дур... — Мэн сизинлэ там разы-лашырам вэ илк невбэдэ узумчулукдэ итирди)имиз мил)онлардан данышмаг ис-тэ1ирэм. Ра]онда бир кон-1ак заводу вар, алты шэраб е’мальГ заводу фэалиЛэт кес-тэрир. Лакин Кеч биринин мэЬсулуну габлашдырыб пэ* ракэндэ сатыша чыхара билмирик. Дузуну десэк, ичазэ верилмир. Экэр ичазэ ала билсэк илдэ 670 мил)он манат кэлир элдэ едэ билэрик. Бир илин ичиндэ Ьэм борчу музу силэрик, Кэм дэ тэ-сэрруфатлар дирчэлэр, Мэ-сэлэнин башга чэКэтинэ нэзэр салаг. Узум )етишдирэн тэсэрруфат е’мал заводунун кэлириндэн Кеч бир фа)да кетурмур. Чункк Кэлэ дэ узумчу илэ шэрабчы арасын-да мадди мараг дринсипини бэргэрар едэн мугавилэ )ох-дур. Она керэ дэ завод чел-дэки мэКсулун тале)и илэ марагланмыр. Ьалбуки кэ-рэк игтисади санкси)аларла тэсэрруфаты мэчбур етсин ки, она 1уксэк ке]фи))этли мэКсул кондэрсин. Белэ олса Кэм шэрабчы удар, Кэм дэ узумчу. Устэлик, истеКсал олунан мэКсул дун)а 6а-зарыньш тэлэбинэ у1гун кэ-лэр. Беш-алты сортдан Ка-зырланан шэрабын нэ ке1-фи))эти олачаг? Белэ мэК-сулла дун)а базарына нечэ чыха билэрик? Кэрэк Камы оз ишини ге)рэт вэ усталыгла корсун. Кэрэк Камы ез адынын, ез пешэсинин учалыгы )о-лунда чарпышсын. Биз )ал-ныз онда гудрэтли ола билэрик. Гудрэтли олмаг исэ ис-тиглали))эт газанмаг демэкдир. Бах бу мэ’нада игтиса-диjjaты суверенли)ин ана хэтти Кесаб етмэк олар. Ким олур-олсун. )алныз а)агы ал-тындакы торпагын кучлу, девлэтли олдугуну билэндэ истиглали^эт угрунда муба-ризэ апармага игтидары ча-тар. Онда мэ’нэви))атымыз да, мэдэни^этимиз дэ гол-га-над ачар, миллэтин езуну танымасы вэ танытмасы учун имкан )аранар. — Елхан муэллим, сиз елм адамысыныз, кэнд тэсэрруфаты елмлэри доктору еуиуз. вмрунуз бо1у квклэн ди]нниз бир алэмдэн а)ры лыб тамам башга муКитэ ду шубсунуз. Устэлик дэ Кади сэлэрин индики «бурулга ны» вахтында отурдугуиуз бу стол архасында гыса муддэт эрзиндэ уч вэзифэ апар-дыныз: ра]ком катнби, совет сэдри вэ ичра КакимнЦэтм-нин башчысы. — Ким олурсан ол. инса-фы унутма. Адамлара #ха-рыдан бахма. Мэн чэкинмэ-дэн де1э билэрэм ки. кэндлэ-римизин чамааты <Кэ1атын дибиндэ» ¿аша)ыр. Устэлик дэ <Кэ]атын узундэ» бош-бош ве]иллэнэн, аз ишлэ)иб чох гопартмага чалышан адамлары )едиздирир. Белэ адамлара пис муиасибэт бэс-лэмэк, оке) козла бахмаг олармы? Сон вахтлар адамлар ез К^гугларыны баша душсэлэр дэ вэзифэлэрини унудурлар. Ьалбуки Кэр ики-си паралел )ол кетмэлидир. Экс тэгдирдэ Кеч бир иш керэ билмэрик. 0з пугугуну тэлаб етмэ1э калэи адама вэ-зифэсини да баша салырсан-са вэ устэлик она мОгы илэ )анашырсанса сэнэ инаныр вэ ишинин архасынча кедир. Ьисс етмишэм ки, урэк сеКбэтинэ. ачыг диалога ча-маатын бе)ук еКти!ачы вар. Экэр адамларла онларын ез дилиндэ данышырсанса сэни баша душурлэр. Ьэтта трибуна вэ микрофон хэстэли1инэ тутуланлар да. СоКбэти 1аады: Валек ШЫХЛЫ, «Халг гэзети*иин мухбнри. ДНА ТЭБН8Т9 BKEJJIHK N РЕСПУБЛИКА ДвВЛвТ ТЭБИЭТИ МУЬАФИЗв КОМИТ0СИ СЭДРИНИН БИРИНЧИ МУАВИИИ, ЭМЭКДАР АГРОНОМ АБДУЛЛА АЛЛАЬВЕРДЖЕВЛЭ ' МУХБИРИМИЗИН СЭНБЭТИ — Девлэт мустэпшпЦи )олунда илк аддымлармны •таи республикамызвш Кэлди вачнб пробдемлэри чох. дур. Кунбэкуи кэскиил»-шэи еиоложи вэзиЛэт исэ )ашыидаи, вэзифэсиидэн асы. лы олма)араг шишиы чид-ди нараКат едир. Бу барэдэ чох данышылса да, k«w рулэн конкрет ишлэр, он-ларыи эм эли нэпнэдари ИЛЭ 0jyH9 билмэрик... — Бунун эсас сэбэби о дур ки, проблема муиасибэт елэ эввэлки йллэрдэ олдугу кими галыр. Тэбиэтин му. Кафизэси саЬэсиндэ назир-ликлэрин вэ баш идарэ-лэрин. муэссисэ вэ тэшкилатларын фэалнЦэтиндэ кеклу дэ)ишикликлэр едил. мэ]иб. Бу ншэ билавасите чавабдеп оланларын ганун гаршысында мэс’ули1)эти артырылма)ыб. Она керэ дэ республикамыз аддым-аддым еколожи фэлакэт Ьэддинэ ]ахьмГлашыр. Тэбиэтин }ашыл сипэри ад-ландырылан меиюлэрими-зин индики вэзйЦэти бу ар-зуолунмаз просеси хусусилэ сур’этлэнддфир. Ьэлэ 1876 чы илдэ Ьэ-cdH6aJ Зэрдаби «Экинчи* гэ-эетиндэ дэрч олунмуш мэ-гэлэлэринин бириндэ )азыр-ды: «Бизим Гафгаз вила)э-тинин аб-Ьавасынын дэ)и-шикли)и мэ'лумдур. Кеч-мишдэ )а1ымыз белэ исти вэ гышымыз белэ cojyr олма-)ыб. Буна умдэ сэбэб ме-шэлэрин азалмасыдыр». Республикамыз . кечмиш иттифагын эн аз мешэ ор-Tyjy олан рекионларындан-дыр. Девлэт мешэ фонду тэхминэн 975 мин Ьектар саЬэни эЬатэ едир ки. бу Д9-. умуми эразимизин 11,2 фаизи гэдэрдир. Зэнкин флора вэ фаунасына, тор-паггору)учу вэ сутэнзимлэ-]ичи “ ке)фиЛэтлэринэ, эн эсасы исэ азлыгына керэ мешэлэримиз чидди муЬа-физэ олунмалыдыр. Бу мэг-сэдлэ умуми эразиси 400 мин Ьектар олан 14 горуг. 18 )асаглыг вэ 2 девлэт ев тэсэрруфаты )арадылт мышдыр. Лакин Ьэмин тэсэрруфатлар да ]ахшы горунмур. Ширван девлэт горуг>и-да Ьэр ил 50 миндэн чох ToJyH отарылыр. Сал)ан вэ Нефтчала ра)онларынын т^. сэрруфатлары горуг режи-мини кобуд шэкилдэ поза-* par бурада кэнд тэсэрруфаты биткилэри экирлэр. KeJ-кел Девлэт горуг^нда да Ханлар ра)онунун тэсэрру-фатларынын мал-гарасы от-ла)ыр, jaмaчлapдaн ичазэ-сиз от бичилир. Бутун бунлар мешэлэрин вэ надир биткилэрин мэЬвинэ сэбэб олур. Гызылагач горугунда лап дезулмэз B83HjJar JapaH-мышдыр. Бирбаша кечмиш ССРИ Тэбиэти МуЬафизэ Нази рл и Jhhhh табели)индэ олан бу горуга сон уч илдэ Ьеч бир эмэли кемэк кес-тэрилмэ)иб. Ишчилар ара-сында интизам позулуб, бра. KOHjep.iHK артыб. Горугун эразисиндэ мал-гара отарыл-масы вэ от чалыны ади Кала чеврилиб. Ьазырда республика Тэбиэти МуЬафизэ Комитэси бу негсан-лары арадан галдырмаг вэ горугу республика табели. JHH9 кечирмэк мэгсэдилэ конкрет тэдбирлэр керур. Лери кэлмишкэн ону да. де)им ки. комитэдэ рес-публикамызын флора вэ фаунасынын муЬафизэсини муасир сэви^эдэ тэшкил етмэк мэгсэдилэ Jchh девлэт горутлары вэ }асаглыг. лары ¿арадылмасы схеми ишлэниб Ьазырланмышдыр. Ьэмин схема эсасэн Нахчыван Мухтар Республи. касында саЬэси 75,38 мин Ьектар олан Ордубад вэ НеЬрэм Девлэт горугу. Би-чэнэк. ApnaqaJ вэ Сэдэрэк .девлэт )асаглыгы )арады-лачаг. Дашкэсэн, Ханлар, Кэлбэчэр. Газах, Лачын, Занкилан вэ Губадлы paJOH-ларынын эразисиндэ исэ умуми cahacH 391,9 мин Ьектар олан девлэт 1асаглы-гы тэшкил едилэчэк. Мев. чуд горугларын эрезисинин кенишлэндирилмэси вэ )ени милли паркларын 1арадыл-масы да нэзэрдэ тутулуб. 614.2 мин Кектар эразиси олачаг ШаЬдаг. Гобустан, Муровдаг вэ Талыш мклли паркларынын .)арадылжасы Ьаггында сэнэд артыг республика Назирлэр Кабине, тиндэ тэсдиг едилнб — Элбэттэ, буту* бужлар ]ахшыдыр. Ацчвг мешэле-рвозп гору*—сы cabo, саядэ чядд* деяуш Japo-дылмаса Je** горуг *• **Р*-ларык склынмасы да сур’-этлэ касыблашав тэбшэт*-шз* зэшеяялэшдкрэ бкхмэ. )эчэк. — Чох вачиб. Кем дэ чох агрылы бир мэсэлэ)е тохун-дунуз. Мешэлэрин горунмасы бнлаваситэ Аэермешэ ИстеКсалат Бирли1инян еК. •дэсияэ душур! 0тэн илин сеят|абр — OKTaJ6p а)ларын-да республика прокурор, лугунун .Тэбиэти МуКафизэ Комитэси илэ биркэ апардыгы 1охламанын нэти-. чэлери кестэрди ки, истеКсал бирлн)инда мешэлэрин вэ дикэр тэбии комплекс, лэрин муКафизэси, сэрвзт-лэрдэн сэмэрэли истифадэ олунмасы сгКасиндэ чидди негсанлара )ол верилир. Мешэ тэсэрруфатынын рэК-бэрлэри вэ дикэр мэс’ул ишчилар агачларын гы. рыл масы, кунаКкарларын мэс'улцЦете чэлб едилмэси ишиндэ принсипиал мевге тутмурлар. Онлар анчаг мешэ тэсэрруфатына AaJ-миш зи)аны кенуллу едат. дирмакла кифа)этлэнир-лар. Чох вахт яса Кэмин зи]ан • да кизладилир. Инн. шил вэ кечан илин ja3-na-)ыз тэфтиши заманы JaAaMa мешэ тэсэрруфатында (директору Н. Се)идовдур) 341-адэд jam аг&чын косил. ди)и муэ) )энлэп1дирил мти-дир, Дашкэсэн ¡мешэ Тэсэрруфатында да (директору М. Мэммэдовдур) 1000 едэд ганунсуз атак гырыл.-дыгы ашкар едилмишдир, Кечмиш Даглыг Гарабаг Мухтар Вила]этиндэ мэ*. ^ум Кадисэлэрлэ элагадар мешэлэрин    муКафизэси тээссуф догурур. Тэкчэ ИНИ-шил бурада мешэ ганунчулу-гу 63 дэфэ позулуб. Лэнкэран — Астара зо. насында мешэлэрин муКа-фиээси Aaha ачцначаглы. дыр. Ьэр ил бурада республиканын «Гырмызы китабы» на дахнл олмуш надир битки вэ агач невлэри кутлэви сурэтдэ гырылыр. Тэкчэ Масаллы мешэ тэсэрруфатына бу сэбэбдэн 1989 — 1990-чы йллэрдэ 39.618 манат 3HjaH дэ)иб. Астара ра)онунда rejA олунан муддэтдэ мешэ га. нунчулугу 35 дэфэ позулуб. Лардымлы мешэ ta-сэрруфатында 240 Кектар jeHH салынмыш мешэли)*ш 113 Кектары батмышдыр. — PeABKCHjaja кендэрилэн мэктубларда ба’зи тэсэрруфат рэЬбэрлэринин этан йллэрдэ олдугу кими JeH9 дэ мешэ фонду торпагларын-дая оз та*]*н&ты уар» не. тифадэ етмэднклэрнндэн данмшылыр. Бу Кэгигэтэн-ми белэдир? Нэ гэдэр ачыначаглы олса: да е’тираф етмэли)ик ки, эввэллэр бурахдыгымыз кобуд соКвлэрдэн • лазы-мынча нэтичэ чыхармамы-шыг. Ленэ да девлэт мешэ фонду • тортагларында ганунсуз тикинти ишлэри апарылыр вэ кэнд тасэрруфаты биткилэри экилир. HcMaJbbi-лы мешэ тэсэрруфатынын . Талыстан ва Та л ачыг са*"-Ьэлэриндэ ичазасиз олараг кооперативлэр (ики JeMOK-хана, кэрпич вэ эКэнк сех-лэри, дикэр уч башга об. JeKT) тикилиб. Лэнкэран — Лерик автомобил >олунун 29-чу километрли)ицдэ. Ас. тара HCTHcyjy ^ахынлыгьш-да Гобустан — Агсу Лолу боЛунча мухтэлиф наша об. Лектлэри ачылыб. Бэрдэ мешэ тасэрруфа. тында исэ девлэт мешэ «онду торпагларынын 800 ектары^ раЛ<1нун тэсэрруфатлары тэрэфиндэн зэбт олунуб. Ьэмин эразядэ Ьазырда кэнд тэсэрруфаты биткилэри экилир. Сабир, абад мешэ тэсэрруфатынын балансында олан 2388 Ьектар торпаг cahacH дэ са-бирабад, Ьачыгабул, Саат-лы раЛонларынын колхоз, лары вэ Эли БаЛрамлы Jar-пиЛ комбинаты тэрэфиндэн ганунсуз олаpar тутулуб. Ачыг демэк лазымдыр ки. экэр мешэлэримизэ, тэбиэти-мизэ муиасибэт белэ давам едэреэ, онун сэрвэтлэриндэн Лухарыда геЛд едилди)и кими истифадэ олунарса, эн башлычасы, мешэлэримизин вэзиЛЛэтини Лахшылашдыр-маг учун эсаслы тэдбирлэр КэЛата кечирилмэзсэ. Лахын беш илдэ республикамызын бир сыра раЛонларында бу Лашыл сэрвэтимиз бутунлук-лэ мэЬв ола билэр. — Мешэлэримизин вики шафына вэ бэрласына эн бо-Лук зиЛ&и вурав амндлэрдэи бирв дэ торпагларымызыи, Кава вэ су Кевзэлэрнмизнн чнрклэямэендкр. Бу бахым-дая республикамызын суварма снстемнндэ эсас артерн-Ja Кесаб едилэн Кур ча]ы-кыи вэзиЛЛэти дака дэзулмэз-д*р... — Бэли. елэдир. Ьэр ил Кур чаЛына 200 мин кубметр тэмизлэнмэмиш чиркаб сула-ры. нефт мэКсул л ары, фенол-лар. пестисидлэр, агыр ме-таллар ва башга маддэлэрин гарышыглары ахыдылыр. Бу ишдэ Кур чаЛынын саКили анча Лорлашэн гасабэ вэ эрлэр даКа чох «фаал-лыг» кестэрирлэр. 4aja тул-ланты сулары ахыдан 55 гэ-сэбэ ва шэКарня анчаг 18-нин тэмизлэЛичя гургусу вар. Ьамнн гургуларын чоху исэ мэ’нэви вэ физики чэКэтдэн кеКяэлмишдир. Кур чаЛыныи чирклэнмэ-еннин эсас сэбаблэриндэн би- Вдэ инди]эдэк саКял бо-1ча мешэ муЪафизэ зола-гынын Ларадылмамасыдыр. Бу да чаЛын саКилиндэ ганунсуз тэсэрруфат ршлэри-нин апарылмасына, су|ун чирклэнмэсянэ вэ тэбии го-руЛучу золаг олан тугаЛ ме-шэлэринин мэКвииэ сэбэб олур. Узун иллэр бу барэдэ сеЬбэт кетеэ дэ элагэдар тэш-килатлар эмэли аддым атма-га тэлэсмирлэр. Азэрмешэ БирлиЛи Tyraj мешэлорини бэрпа етмэк эвэзинэ, саКил . боЛунча ганунсуз бостан биткилэри экдирир. Республикамызда атмосферо атылан сэнаЛе газла-ры, токсик тозлар вэ агыр маддэлэр дэ тэбиэтимизэ аз зиЛан вурмур. Тэкчэ нефт-аЛырма муэссисэлэри Бакы-нын Кава Кевзэсииэ он мин тонларла карбоКидрокен, ку-ку рд бирлэшмэлэри вэ дикэр зэКэрли бирлэшмэлэр бурахыр. Бу бахымдан Кэн-чэнин, СумгаЛытын вэ башга шэКэрлэримизин вэзиЛЛэти дэ урэкачан деЛил. Мэ'лум Кэгигэтдир ки. биз истэсэк дэ. истэмэсэк дэ этраф муКит чирклэнмэкдэ давам едэчэк. Вэзифэ чирклэн-мэни минимума ендирмэк-дэн, Лашыл ертуЛу артырмаг-дан ибарэтдир. Ьесаблама-лара керэ бир Кектар мешэ суткада 24 килограм карбон газы УДУР, 140—200 мин кубметр Гаваны тоздан тэ-мйзлэЛир. Бу рэгэмлэр этраф муКити чирклэндирэн обЛектлэрл^ ону чирклэндир-мэдэн горуЛан об|ектлэр ара^ сында мутэнасиблик Ларадыл-масынын зэрурилиЛини чох кезэл нфадэ едир. — Отэн 70 илдэ башга саКэлэрдэ олдугу кями, тэ-бяэтэ мунасибэтдэ дэ суб-Лектнв мулаКязэлэр эсас ке-турулуб. Тэбиэтдэ таразлы-гын позулмасы тэбии фэла-кэтлэрэ сэбэб олуб: суруш-мэлэр, дашгынлар, торпагын ерозн]асы артыб, мин Кек-тарларла экин саЬэси шоран-лашыб, бэрэкэтли Абшерои торпагы мазут дэиизниэ чеврилиб. Девлэт мустэгиллнЛн е’лан етднЛнмиз бир пахтда торпагымызыи Ларарлы Кала салыямасы КэЛати эКэмя}Лое~ ли мэсэлэдир. Бу саКэдэ ко-рулэн ишлэрдэн разысыныз-мы? — Лох! Республика узрэ Ьэр ил Ларарсыз Кала салынмыш торпагларын рекулти-васиЛасы илэ элагэдар керу-лэчэк ишлэр муэЛЛэнлэшди-рилир. Сон беш илдэ бир дэфэ дэ олсун Кэмин тапшы-рыг Леринэ Летирилмэмиш-дир. Инишил 1450 Ьектар торпаг саКэсинин рекултива-сиЛа олунмасы нэзэрдэ ту-тулмушду. Чэми 1249 Ьектар саЬэ рекултивасиЛа олунду. Хэзэрнефтгаз вэ Азэрнефт истеКсалат бирликлэри, Лод-бром заводу, автомобил )ол-лары тикинтиси вэ истисма-ры идарэей бир гаЛда олараг тапшырыглара кэсирлэ эмэл -едифлэр ; РекултивасиЛа ишлэринин Кэчми, кеЛфиЛЛэти вэ сур'эти артырылмалыдыр. Чунки Ларарсыз Ьала салынан торпагларын Кэчми азалмаг эвэзинэ артыр. Бу ону кестэрир ки. рекултивасиЛа етдиЛимиз терпаглара нисбэтэн корла-дыгымыэ торпаглар дайа чохд>'р. — Чох вахт кэркнн зэК-мэт вэ беЛук вэсаит Кесады-на рекултивасиЛа едилмиш саКэлэрэ Кеч иэ экилмнр. Бахымсызлыг узуидэн Кэмин торпаглар тэкрар корла-яыб Ларарсыз Кала душур... *    — Дотру деЛирсиниз, бе лэ Каллар да олур. Эн чох исэ рекултивасиЛа олунмуш саКэлэрэ экилэчэк мунасиб биткилэр дузкун сечилмир. Корланмыш вэ рекултивасиЛа едилмиш торпагларын бэр-пасы мэгсэдилэ Лашыллаш-дырма ишлэрянэ хусуси днг-гэт вэ гаЛгы “кестэрилмэли-дир. Ьэмин эразилэрдэ экил-мэк учун Лерли ивлимэ вэ мевчуд еколожи муКитэ да-вамлы агачлар сечилмэли-дир. Бу бахымдан зеЛтун багларынын салынмасы да-Ка элверишлидир. ЗеЛтун биткисинин бечэ-рилмэси учун республикамызын аран раЛонларында оптимал шэраит вардыр. Сабирабад, СалЛан. Нефтчала. Саатлы, Зэрдаб. Кур-дэмир, ‘Левлахц Б&рдэ, Аг-чабэди во днкэр раЛонларда мешэсалма вэ бэрпа ишлэ-риндэ бу гиЛмэтли биткидэн кениш истифадэ едилмэли-дир. Ча)тинаны биткисинин горунмасына вэ ^ртырыл-масьша да хусуси гаЛгы кестэрилмэлидир. Бу битки сел суларынын дашмасы. нын. торпагларын ЛуЛулма-сынын вэ ерозиЛаЛа уграма-сыныи гаршысыны алмагда муКум рол оЛнаЛыр. Ьэм дэ . бу биткинин ме)вэси бир сыра хэстэликлор учун чох гиЛмэтли дэрмавдыр. Му-тэхэссислэрин сон Ьесабла-маларына керэ БеЛук Гаф-газьш республика мыза мэх-сус этэклэриндэ 4400 Кек-Гар ча)тиканы - саЬэси вар. Гышда гушларыгГ Лемлэн-мэси вэ тэбии бэрпанын та'мин олунмасы нэээрэ алынмагла Кэмин саКэ-дэн 1100 тон меЛвэ тэ-дарук етмэк мумкундур. 1989-чу илдэ Шэки, Огуз. Гэбэлэ вэ ИсмаЛыллы раЛонларында 1977 тон чаЛтиканы меЛвэси Лыгылмышдыр. Сон-ракы йллэрдэ дэ нэзэрдэ тутулдугундан чох ме]вэ топланмышдыр. Мэн узуму зиЛалылары-мыза — алимлэрэ, журна. «шетлэрэ ту туб онларын диг-гэтини халгын тале Ли илэ баг. лы бу проблемлерэ чэлб ет. мэк истэЛирам. Лахывлашан еколожи фэлакэтин нэтичэ-лэрини там аЛдынлыгы илэ ' дэрк етмэлиЛик. Тэбиэщми-' эти имдадыяа Летишмэлн]ик. МусаКнбэкн Лазды ЭлнпэяаЬ БАДРАМОВ ;