Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 2

Issue Date:
Pages Available: 4

About Baku Khalg Gazeti

  • Publication Name: Baku Khalg Gazeti
  • Location: Baku, Azerbaijan
  • Pages Available: 1,084
  • Years Available: 1991 - 1992
Learn More About This Publication

About NewspaperArchive.com

  • 2.16+ Billion Articles and Growing Everyday!
  • More Than 400 Years of Papers. From 1607 to Today!
  • Articles Covering 50 U.S.States + 22 Other Countries
  • Powerful, Time Saving Search Features!
Find Your Ancestors Now

View Sample Pages : Baku Khalg Gazeti, December 20, 1991

;
Get Access to These Newspapers Plus 2.16+ Billion Other Articles

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - December 20, 1991, Baku, Azerbaijan ХАЛГ ГЭЗЕТИ HS 250 М9НИМ фИКрИМ'«9 MYCTЭГИЛЛИJИMИЗ ВЭ ИСЛАМ A33p6aj4aH халгынын мэ‘-нэви ВЭ CHjacH тарихи ис-ламдан вэ мусэлман AYHja-сындан aJpunMasAbip. Хал-гымызын маарифиндэн элиф-басына. поези]асындан ел-МИНЭ, M0A0HHjj0THHA9H эдэ-би дилинэ г&дэр Ьэр ше]и ислам дэЗэрлэри илэ баг-ЛЫДЫр. Бэ’ЗИ МИЛЛИ тээс-субкешли]ин тэ’сири илэ исламы бизэ )ад, Ja’HH мил-ли-етник квклэримиздэн кэл-мэ]эн бир Ьадисэ адланды* рырлар. ШубЬэсиз ки. бела душунмэк ифратчылыгдыр: дун]ада уч миндэн артыг дил. амма уч 6в]ук дин мэ’лумдур. Бу да тэсдиг едир ки, бир-ики халгдан башга Ьеч бири мэхсуси етник дин JapaTMajbi6. Бир чох халглар ними, биз дэ исламы сонралар гэбул етми-шик вэ Гур’аны oxyjy6 ja3-магла Азэрба]чан JaabicH вэ маарифи optaja кэлиб. CoвeтлэшмэJэ гэдэр хал-гымызын бутун MaAaHHjJa-ти ислама ajpылмaз сурэт-дэ баглыдыр. Болшевик идеолоки]асы совет деврун-дэ бутун классик елмимизэ, о чумлэдэн схоластик елмэ вэ M9A9HHjJaT’9 ниЬлистчэ-синэ ]анашырды вэ эслин-дэ бу ниЬлизмин архасын-да халгын мэ’нэви ]адда-шыны арадан котурмэк ис-TojH вар иди. Эрэб элиф- баСЫНЫ A9jHmM9K бу HCTajHH эмэли ичрасы иди. Нэтичэ-дэ сон Зетмиш илдэ нэ Шэрг, нэ дэ Гэрб контекс-тиндэ олма]ан спесифик бир A3ap6aj4aH MOAaHHjjaTH ja-ранды. Еклектик характер дашы]ан бу MOABHHjjaT Гэрб контекстинэ даЬа jaxbfHAMp вэ hep сэЬифэсиндэ бол-шевИзм Mehypy олмасына 6axMaJapar бутун мусэлман халглары арасында бизи Гэрб MOAaHHjJaTHHa эн ja-хын бир халг мевге]инэ кэ-тириб чыхарыб. Бу, фачиэ вэ эзабларла долу ]етмиш иллик тарихи Joлyмyзyн эсас бэЬрэсидир. Биз вэЬ-ши усулларла олса да, мусэлман фанатизминдэн тэ-мизлэнмишик. Бу, М. Ф. Ахундов, С. Э. Ширвани, h. Б. Зэрдаби, М. Э. Сабир, Ч. Мэммэдгулузадэ, М. Э. Рэсулзадэ кими маарифчи-лэримизин эн улви арзула-ры иди. Ьазырки демократии про-сес бизэ милли вэ дини кеклэримизэ га]ытмаг. он-лары jeнидэн халгын мэ'-нэви сэрвэти etмэк имка-ны Japaдыб. AзэpбaJчaн тарихикин вэ мэдэниjjэти-нин исламла баглы бутун тэрэфлэри ]енидэн нэзэр-дэн кечирилир вэ мэтбуаты-мызда кенищ ишыгланды-рылыр. Инди мэсчидлэр ачылыб, диндарлар вэ бэ’-зи руЬанилэр халг Ьэрэка-тында, демократии просес-лэрдэ иштирак едирлэр. Де-мэли, исламын Aзэpбajчa-нын cиjacи hэJaтblHдaкы ролу мэсэлэси орта]а чыхыр. Ьэтта Ислам Пapтиjacы-нын japaдылдыFы е’лан едилмишдир. Ьэлэ ганлы jaнвap Ьади-сэлэри заманы импери]а «кешикчилэри» халгымы-зын демократии Ьэрэкаты-ны дyнja ичтимaиJJэтинин кезундэн салмаг учун тарихи бир тэхрибата эл ат-дылар, Авропада вэ бутун дyнJaдa белэ бир фитнэкар фикир JaJдbIлap ки, ку]а AзэpбaJчaндa ислам фунда-менталистлэри haкимиJJэти зорла элэ кечирмэк истэ-Jиpлэp. Бу фитнэ ганлы ]ан-вар кечэсиндэ терэдилэн болшевик терроруна, шэ-Ьидлэрин кунаЬсыз ганына керэ дyнja ичтимaиjjэтинин кезундэ бэраэт алмаг мэг-сэди кудурду вэ чинaJэт-кар планын тэркиб Ьиссэ- си иди. Лакин xaтыpлaJaг ки, 1990-чы ИЛИИ 17 — 19 1ан-варында МК гаршысында-кы митинглэрдэ ислам рес-публикасы шуары сэслэн-мишди. Бирчэ шэхсин ирэли сурду]у бу шуар ганлы террордан сонра М. Горба-човун Aзэpбajчaн вэ ер-мэни халгларына мурачиэ-тиндэ езунэ jep тапмыш-ды. Cиjacэтэ гошулмаг ис-тэ]эн бир чох кэнчлэрими-зин садэлевЬлу1унэ бундан бариз мисал тапмаг чэтин-Дир. Харичдэ бизим бир чох «достларымыо» совет мусэлман республикаларында ислам фундаментализми илэ дун]ада hep шeJдэн артыг марагланырлар. Онлары сакитлэшдирмэк учун AejH-рик:    Азэрба]чан Орта Аси- Ja республикасы де]ил. Биздэ нэинки ислам фундаментализми 1охдур, уму-миjjэтлэ, Азэрба]чанда Ьеч бир дини. ислами Ьэрэкат ]охдур. Вэ oлмajaчaг да. Нэ учун белэ инамла де-]ирик? Она керэ ки, Jeтмиш иллик дун]эви маариф, дини тэблигатын гадаган едил-мэси 03 ишини кермушдур, дини Ьэрэкат учун идеоло-жи база ]охдур, ислам фанатизме арадан кедиб. Фанатизм joxдypca. фундаменталист Ьэрэкат да ола билмэз. баризэ Авропада девлэт-чилиJин инкишафында мус-тэсна рол oJнajыб. Ьэр jep-дэ Библи1анын милли дил-лэрэ тэрчумэси вэ а1инлэ-рин ана дилиндэ ичрасы илэ нэтичэлэниб. Милли маар» фин тарихи дэ BH6AHjaHb# тэрчумэлэри илэ башланыб. Милли килсэлэрин aJpыл-.масы милли девлетчилик дэ]эрлэринин алили]и прин-сипинэ кечид демэкдир. Чункн меЬкэм, сабит милли девлэтчилик олмадьида Ьэгиги милли идeoлoкиja ja-рана билмир. Биздэ ислама гajbIдыш мэдэни бир просес кими ке-дир. Бу прсЛеси мудафиэ вэ инкишаф eтдиpмэлиjик. Биз Азэрба]чан исламы вэ онун тарихини али мэктэб-лэрдэ дэ тэдрис eTMeAHjHK. Лакин нечэ? Фанатизм вэ чэЬалэт кими jox, MeAennj-Зэт вэ CHjacH тарихимизин бир Ьиссэси кими/, <бэшэр MaaaHHjJaTHHHH, Ьэгиги елм тарихинин бир Ьиссэси .кими тэдрис eтмэлиjик. Белэ фэнлэрин програмыны, Ьазыоламаг руЬанилэрин jox. Халг ТэЬсили Назир-ли]инин мустэсна    сэлаЬи]- JaTH олма;?ыдыр. Ьэр бир халгын мэ’нэви бунвврэси олан милли идео-лoкиjacbI вардыр. Милли идeoлoкиja халгын дилиндэн, си]аси-дввлэтчилик шуу-рундан, дини, бэдии вэ ел-ми    JaAAambiHAaH    ибарэт- дир. Ja’HH халгын дини шууру онун дикэр милли дэJэpл0pинин фввгундэ де-JHA, бу AoJapnapHH тэрки-биндэдир. Авропалылар бу-ну чох еркэн анла]ыблар вэ    нэтичэдэ Ьэр    халг ез килсэсини умумхристиан килсэсиндэн ajbipbi6. Авро-па    краллары ез    суверен- ликлэрини Рома папасы-нын тэ’сиринэ гаршы муба-ризэдэ газаныблар. Бу му- Лакин мусэлман дун1а-сында милли ислам кон-ceпcиjaлapbI — мустэгил ислам «килсэлэри» эн’энэси oлмajbIб вэ бу да Шэрг халг-ларынын тарихи кepилиjи-ни шертлэндирэн амилдир. Гур’аны милли диллэрэ че-вирмэЗи    гадаган етмэклэ милли диллэрин вэ маари-фин инкишафы лэнкиjиб. фанатизмин кек салмасы учун имкан Зараныб. Мусэлман Дун]асында эрэб вэ фарс диллэри милли диллэри сы-хышдырыб вэ онларын инки-ш^ы учун имкан japaнмa-]ыб. Исламы милли диллэ- рэ yJFyнлaшдыpмaг cahe-синдэ илк тэшэббуслери ан- чаг Ататурк hajara кечир-Meja чалышмышдыр. Ислам алэми учун хэлй-фэлик принсипи — дини вэ дyнjэви haкимиJjэти бир-лэшдирмэк ме]ли cэчиJjэви олмушдур. Лакин хэлифэ-лик принсипи сун’идир, Чунки милли девлэтчилик дэjэpлэpи илэ дини дэjэp-лэр ез мэгзинэ керэ бир-. биринэ jaддblp, онлары бирлэшдирмэк гeJpи-мyм-кундур. Она керэ дэ эмэл-дэ дин хадимлэринин рэЬ-бэрлик етдиклэри режим-лэрдэ дини дэjэpлэp (оху: утопик дэJэpлэp) милли девлэтчилик дэ]эрлэринин фев-гунэ гojyлyp, девлэтчилик дини ганун вэ идеолоки1а-лара табе едилир, онларын эсасында гурулур. Бе-лэликлэ, каноник утопи]а-ja эсасланан девлэт opтaJa кэлир. Бу yтoпиja дини (хэ-лифэлик), милли (фашист). ирги (апартеид) вэ сосиал (коммунизм) мэзмунда ола билэр. Лакин бунларын ма-hиjjэти е)нидир. Каноник утопи]а)а эсасланан девлэт-дэ езкэ чур душунэнлэр тЭ|’гиб олунур, »чэми))эти утопик вэ мучэррэд прин-сипл^ эсасында гурмага тэшэобус едилир, бирпарти-]альг режимлэр )араныр. Она керэ дэ пролетар дик-татурасы илэ ислам республикасы шуарлары арасында чидди фэрг Joxдyp Ьазырки си)аси просес-дэ бизи марагландыран му-Ьум мэсэлэ бирпарти)алы тоталитар режима га)ытма тэЬлукэсинин г^шысынын алынмасыдыр. Бу бахы>е-дан ислам республикасы шуары да бирпарти)алы режима га)ытмаг вариантла-рындан биридир. Она керэ дэ Азэрба)чанын )ени Конс-тиггуси)асында вэ Си)аси парти)алар Ьаггында ганун-да мутлэг белэ бир норма олмалыдыр:    <Азэр6«1чан Республякасында нмдля девлэтчилик дэ]эрлэрияян aлнлнJя прянсишшэ зцдд режимлэр гурмагы гаршы-сына мэгсэд. гojaн с^ася партя)алар вэ гуруилар ]а-ратмаг гадагацдыр». Хатырла)ат ки, Ьэлэ I Тиотр ез вэси))этлэриндэ рус православ килсэсини рус император тахтына кэркин мубаризэлэр «этичэсиндэ табе етмесини езунун эн бе]ук тарихи хидмэтлэрнн-ДЭН бири кими ГИ)М9ТЛЭН-дирир. Чунки бунсуз ваЬид вэ кучлу рус дев л эти ола билмэзди. Азерба)чанда ислами шууру вэ дэ]эрлэри милли девлэтчилик дэ)эрлэрино гэти сурэтдэ табе етдир-мэк учун бир сьцмг башга тэдбирлэр дэ лазымдыр. Бунлад)дан башлычасы Азэр-ба)чанын Ислами ТэЬсил Институтунун )арадылмасы-дыр. Элбэттэ. бунун учун бизэ хас ифратчылыгла тэ-зэ али мэктэб ачмаг ла-зым де)ил. Садэчэ али дини тэЬсил Ьагда эсаснамэ ЬазырЛамаг вэ аспирантура системинэ охшар бир систем )аратмаг лазымдыр. Дини napTMja вэ Ьэрэкат-лар, бирликлэр учун зэру* ри шэртлэрдэн бири Азэр-ба)чанын дун)эви девлэти-НИН суверенли]инэ Ьеомэт-дир. А)дындыр ки. Азэр-ба]чан    мусэлмвнлары.    онларын    гурумлары    дун)а мусэлман тэшкилатлары илэ мунасибэтдэ олачаглар. Ьэмин    тэшкилатлар бу    вэ ja дикэр сэбэбдэн Азэрба)-чанын    CHjacH вэ    мэ’нэви Ьэ)атына тэ’сир кестэрмэк HCTdjB билэрлэр. Бу чур Ьал-ларык    гаршысыны    алмаг учун cHjacH парти)алар har-гында    гануна белэ    бир норма элавэ етмэ)и лазым билирик:    <Азэрба|чвн Рес публякасында фэалнИэт кес-тэрэя    napTHja вэ бнрднк- дэр харячн девлэтлэр, тэш кидатдар вэ иартн|адарда да-гэдэр сахда/ырдар. гад эдагэдэр ¿^ричдэн маднЛэ |ардыны ада билмэздэр. Белэ Jap-дым аячаг дегад Jojwi вэ Азэрба|чая парданеятяинн ыуваДнг ; KOMHocHjacBoam Ячазэсн ндэ адына бядэр. Аээрба|чаяда фэадн^эт костЪрэя napTHja вэ ячтя-мая бярднкдэрян суверся респубдякадая кэяар мэябэ-дэрдэн хяэдя мадяиэ Jap-дымы алмасы гаяуяла тэ'-гяб олунур». Белэ нормаларын Japa-дылмасы    зэрурэти    милли Дэ)эрлэр    ичэрисиндэ    девлэтчилик    дэ)эрлэринин    али* ли]и принсипиндэн догур. Бу алилик принсипи милли девлэтимизин MycTarHAAHjH-нц горумаг вэситэсидир. Инди Ьэр ше)и Ьэгигэтэн кучлу вэ суверен A3op6aj-чан Республикасы japaT.Mar кими тарихи вэзифэнин Ьэллинэ табе eTMannjHK. Ислами дэj.эpлэp бу jonAa эн кучлу васитэлэримиздэн биридир.    Азэрба1чан    Рес- публикасынын MycTarHnnHjH-нин ';да)агларындан бири ислаЬатчы jenn Азэрба)-чан ШejxyлиcлaмлыFЫ олмалыдыр. Бунун учун Гур’а-ни-Кэримин ана дилиндэ рэс-ми тэрчумэси бурахылмалы. дини а1инлэрин ана дилиндэ ичрасына кечилмэлидир. РэЬям ЭЛИДЕВ.ТИКИЛ9Н ГАЛЫР Сои вахтлар Губа pajo-нунуи сосиал-игтисади инкишафы илэ элагэдар бир сыра перспектив во чари програмлар гэбул едилмишдир. Бу сэнэдлэрдэ 1990 — 92-чи иллэрдэ вэ 2000-чи илэ гэдэр тикилмэли вэ ]еяидэн гурулмалы олан об-}ектлор муэ))энлэшдирил-мишдир. Бэс иншаатчылар узэрлэрннэ душэн вэзифэ-лэри нечэ /еринэ jeiHpHp-лэр. Ьазырда тикинтилэр|г дэ вэзи))эт нэ )ердэдир. бу вачиб саЬэдэ иши jax-шылашдырмаг учун нэ елэ-мэк лазымдыр? Рд]он ичра haKHMHjjaTH-нин Ke4HpAHjH мушавирэдэ тикинти идарэлэринин рэЬ-бэрлэри вэ мутэхэссислэри бу суаллара конкрет чаваб вердилэр. А)дын олду ки, бу ИЛИИ он бир ajH эрзин-дэ етэн ИЛИИ мувафиг дев-рунэ нисбэтэн тикинти-гурашдырма ишлэринин Ьэч-ми 5 мил)он 500 манатлыг артмышдыр. Лакни Ьэмин муддэтдэ нэзэрдэ тутулду-гундан 6 мил)он 320 мин манатлыг аз иш керулмуш. плана чэми 74 фаЖз эмэл олунмушдур. Иллик муга-вилэ еЬдэликлэринин )еринэ )етирилэчэ)инэ дэ умид jox-дур. Чунки o6jeKTAopAo иш чох пис тэшкил еднлиб. эмэк интизамы зэифдир. мевчуд техникадан истн-фадэ сэви))эси ашагыдыр. иншаат материаллары ча-тышмыр. ЕЛЭ бу СЭбэбДЭНДИр КИ. Азэркэндтикинти трестинии 12 немрэли механиклэшди-рилмиш cajjap дэстэси Губа шэЬэриндэ 90 )ерлик ушаг багчасынын. рабитэ ев»-НИН. 60 вэ 12 мэнзилли кооператив )аша)ыш бинала-рынын истифадэ)э верил-мэсини jyбaдыp, )арымчыг галмыш тикинти-гурашдыр* ма ишлэринин Ьэчмини 2 мил)он 150 мин манат-лыга чатдырмышдыр. 14 немрэли тэсэрруфатларарасы механиклэшдирилмиш сэ)-jap дэстэ ИЛИИ эввэлиндэн планын Ьеч japbiCbnia да эмэл етмэ)иб. Смета Aajapn 23 MHAjOH 736 мин манат олан Ьинд гушу фабрики-нин тикилишиндэ бу ил вур-тут 478 мин манатлыг иш керулуб. 06jeKTA3 эсасэн дэмир^тон мэ’мулаты иш-AaHAHjH • учуй 1ахынлыгын-да а]рыча дэмир-бетон се-хи тикмэк гэрара алыныб. Лакин онун да нншасы лэнк кедир вэ нэтичэдэ дэ-ия^бетоя мв’иулатыиы J«-И9 да уэагдав — Мнюс»чввир ВО Учар шэЬэрлэряндэн кэ> тирмэк лазым кэлир. Дэстэ С. Вургун адына совхозда ушаг багчасынын, Хына-лыг кэидиндэ Ьэким амбу-латори)асынын тикинтисини дэ Japымчыг го]уб. 34 немрэли механиклэш-дирилмиш сэ))ар дэстэ бу ил Зэрдаби кэидиндэ мэи-шэт хидмэти евини тэЬвил вермэли, 14 мэнзилли )а-шajыш бинасынын инша-сына башламалы иди. Ан-чаг Ьеч бириндэ даш ус-тэ даш го)улма)ыб. Бэлкэ коллективин буиа'кучу чат-мыр? Хе)р. )ахшы мадди-техники базасы вар. Садэчэ сосиал-мэдэни об)ект-лэрин. jaшajыш евлэрннин тикинтисинэ биканэлик кес-тэрилир. Е)ии сезлэри 17 немрэли механиклэшдирил-МИШ сэ))ар дэстэ)э дэ ша-мил етмэк олар. 80 мэнзилли кооператив )аша]ыш бинасында ишлэрнн учдэ бири )ериио jeтиpилиб. Ьэ-лэ бу )ахшыдыр, косим со-)удучусунун, поликлиника бинасынын. а]|^абы фаб-рикинии. 60 мэнзилли )а-шajыш бинасынын тикинти-сиидо иш тамам дajaиды• ][>ылмышдыр. Мушавирэдэ дикэр иншаат тэшкилатларынын — 30 немрэли тикинти-ураш-дырма идарэсинин, 27 немрэли тэ’мир-тикинти саЬэ-синин. газ вэ )ол тикинти идарэлэринин, Ьабело то-сэрруфатларын иншаат бри-гадаларынын вэ коопера-тивлэринин фэали])этиндэ-ки чидди негсанлардаи да сеЬбэт кетди. Иншаатчы-лардан Шакир Аббасов. Ханлар Баба)ев, Закир Гур-банов. Тары Тагы]ев. ЗеЬ-раб Фэтэли]ев бу негсан-лары догу ран сэбэблорден, онлары    арадан галдырмаг учун керулэси тодбирлор-дан данышдылар. Ра)он прокурору Эли Ejвaэoв ти-кинтилордэ сахтакарлыг вэ огурлуг    Ьалларындан сез ачды, буна гаршы мубари-зэнин даЬа да кучлондирил-мэси лузумуну ге)д етди. Pajoн ичра • haкимиj jэти-нин башчысы ЭЬмэд ЭЬ-мэдзадэ    мушавирэ}э )екун ВУОДУ. Варяз ЭСЭДОВ. «ХГ.-вяя нтхбяря. БИР ДАЬА 8ЛИФБА ЬАГГЫНДА Ики илдэн бэри республика    мэтбуатында    вэ ефир- дэ    давам едэн    элифба сез-сеЬбэти HahajaT, бу-нунла баша чатды ки. элифба    KOMHccHjacbi    1930^чу иллэрин латын графикалы jaabi системини бир гэдэр дэjиш.мэклэ бэрпа етмэ]и гэрара алды. Сон сез, элбэттэ, республика парла-ментинин. халг депутатла-рынындыр. Ьэр Ьалда, Ьэмин элифба лajиhэcинин мэтбуатда чап едилиб. MyaaKHpaja тэгдим едилмэси jaxmbi оларды. Эввэла, она керэ ки,    мэсэлэнин мусбэт Ьэлл олуначагы тэгдирдэ, Ьэр фонемин, j9’HH сезлэри фэрглэндирмэк ra6^iHjjaTH олан данышыг сэслэринин Ьансы Ьэрфлэ ишарэ едилмэси мэсэлэси jeHHA0H му-aaKHpaja гojyлмaзды. Икин-чиси, она керэ ки, Ьэлэ рэсми гэбул олунмаса да, дивар jasbiAapbiHAa (левЬэ-лэрдэ, рекламларда вэ с.) кениш ишлэдилэн «тэзэ элифба» сонралар ез са-Ьиблэрини 03HjjaTa салмаз-ды. ЛевЬэлэрин cajbi Ьэгигэтэн чохдур: бапалы вэ зэЬмэтлй левЬэлэри AajHmMaja чэтин ки, бир дэ Ьэвэс вэ вахт тапыла. Анчаг MyajjaH AajH-шикликлэрил олачагы шуб-Ьэсиздир. Ьэр mejA3H эввэл, ди-лимиздэки дилену саитлэ-рин Ьэрфи ишарэлэринин муэЛэнлэшдирилмэсиндэ езу-ну кестэрэн принсипсизлик Ьаггында. Мэ’лумдур ки. бутун турк диллэринин саитлэр системиндэ меЬ-кэм мувазилик вар. Ьэр дилархасы сайта yjryH дилену сайт мевчуддур (турк диллэриндэки СЭС yjyMy гануну да мэЬз бу мувази-AHja cejKaHHp). Мэсэлэн. дилархасы саитлэрдэн гапа-лы додагланан у саитинэ дилену У ачыг, додагаланан о саитинэ е гапалы, додаг-AaHMajaH ы саитинэ и, нэг Ьа]эт, ачыг, дoгaглaнмajaн а саитинэ э саити yjryH кэлир. Белэ симметрии фо-нетик у]рунлуг латын элиф-балы халгларын jaзыcын-да да yjryii Ьэрфи принсип-лэ ифи.м, > iviivp. Ле]эк ки. о cairn: о, « шти о, у саити и. у - ли;.;.il, а саити а, э саити а .мэрфлэри илэ ишарэ едилир. 1муасир турк дилиндэ э саити Y'мywиjjэтлэ олмадыгындан а саитинин гаршылыгы кими латын элифбасындакы е Ьэрфин-дэн истифадэ едирлэр). Бэс бизим гэбул, )ахуд да. • нечэ де)эрлэр. бэрпа етмэк истэди)имиз элиф-бада B03Hjj3T нечэдир? Се-зун ачыгы. ачыначаглы-дыр. Ьэр ше)дэн эввэл. она керэ ки. MyajjaH бир принсип сонадэк коллэнил-мэ]иб: о — ja yjryn о ja- мрлар. y-ja yjryH олараг il Дн    а-нын    гаршылы- <ы кнми а Ьэрфинин увэзиндэ э Ьэрфиндэн истифадэ рлунур. Сорушулур, H0ja керэ? Чаваб тапмаг чэтиндир; эс-линдэ Ьеч мумкун дэ Aejnn. Дикэр тэрэфдэн, истифадэ едилэн Ьэрф, ja’HH э Ьэрфи латын элифбасында Ьеч jepли-дибли joxAyp. Бела олан Ьалда, чох узун тарихи олан бир элифбаны «милли Ьэрфи ишарэ» илэ зэнкинлэшдиpмэjэ ehTHja4 вармы? Ону да AejHM ки, латын элифбалы халгларын дилиндэ чохлу спесифик фо-немлэр вар. Лакин онларын Ьеч бири латын элифбасы-на Ьэрф артырмагы рэва KepMajH6. Мэсэлэн, алман-лар ш самитини ишарэ етмэк учун уч (S. С. Ь), ч са-мити учун дерд (t, s, с. Ь), инкилислэр ш вэ ч самит-лэринин Ьэр бири учун ики (yjryH олараг, s вэ Ь, с вэ Ь) Ьэрф бирлэшмэсиндэн истифадэ едиблэр. Франсызлар ез диллэриндэки 35 фонеми мухтэлиф кoмбинacиjaлapдa 26 Ьэрфли латын элифбасы илэ бир-бириндэн ajbipa би-либлэр, лакин Ьэмин элиф-6aja бир дэнэ дэ олсун Ьэрф apтbIpмajыблap. Елэ инкилис дилиндэ дэ, мэ’лумдур ки, сезлэри бир-бириндэн фэрг-лэндирэ билэн 39 данышыг сэси (фонем) вар. Инкилис дилинин латын графикалы элифбасында исэ онлары ифадэ етмэ)а 26 Ьэрф ки-фа)эт едир. Дун)а элифба тэчрубэси а)дын кестэрир ки, эсас алынмыш Ьэрфлэр системи. башга сезлэ, элифба Ьэр бир Ьалда тохунулмаз гал-малыдыр. Экс тэгдирдэ чох 6ejyK элифба Ьэрч-мэрчли-jH japaHbip ки, халглары. диллэри бирлэшдирмэ)э, ja-хынлашдырмага хидмэт ет-мэли олан элифба онлары бир-бириндэн а)рылмаг, узаг олмаг тэЬлукэси гар-шысында rojap. Ьалбуки латын графикалы элифба тэрэфдарларынын гэти ина-мына керэ Ьэмин элифба)а кечмэклэ дилимиз Kyja асан-льп'ла бутун ABponaja, Аме-рика)а )ол тапачаг. таны* начаг, )азыларымыз исэ ку-Ja охуна билэчэк. Ону да элавэ едим ки, э саити Азэрба)чан дилиндэ эн чох ишлэнэн саитдир вэ а)дындыр ки, )азымызда да эн чох растлашдыгымыз Ьэрфдир- чЛени элифба» илэ чап олунмуш )азылары нэзэрдэн кечирдикдэ елэ бил нэ исэ латындан фэрг-ли бир элифба илэ гаршы лашырсан, Ьазырда истифадэ ^етди)имиз элифба кими; кирил эсаслы, лакин кирилэ охшама)ан. Лени элифба ла)иЬэсиндэ дилархасы-)умшагдамаг. кип-лэшэн, чинкилтили г сами-тинин Ьэрфи ишарэси дэ е’тираз догурур. Бакы шэЬэриндэки реклам вэ е’ланларда, етикет вэ левЬэ )азыларында Ьэмин самит СЭС латын элиф- 9 Аз9рба)щан Педагожн Университетинин 70 иллиуи гаршысында басындакы я Пэрфи илэ ишарэ едилир. Керунур, латын графикалы элифба ла)иЬэ-синдэ дэ кестэрилэн самит учун Ьэмин Ьэрф сечилиб вэ бэ)энили6. Бэс е’тираза сэбэб олан нэдир? Мэ’лумдур ки, Ьэмин Ьэрф латын элифбасынын он )еддинчи Ьэрфи олуб муасир Авропа диллэриндэ тарихи-эн’энэви принсипэ эсасланан латын мэншэли сезлэрин )азылышында иш-лэдилир. Инкилисчэ ады франсызча ку, ке, ал-манча ку олан Ьэмин Ьэрф )а дилортасы — сэрт да-маг, киплэшэн, кар к, )а да г самитинин кар гаршылыгы олан к самитини ифадэ тдир. Елэ бизим диалект вэ шивэлэримизэ, орфоепи-^амыза Ьэср олунмуш )азы-ларымызда да Ьэмин Ьэрф-дэн транскрипси)а ваЬиди кими мэЬз к самитинин ишарэси кими ишлэдилир: )а(1гп|, [^алхоз] вэ с. JIaтып графикасындан истифадэ едэн бутун халгларын элифбасында. елэ латын дилинин езундэ дэ г сами тини ифадэ етмэк учуй У Ьэрфиндэн истифадэ олунур. Белэ Ьалда, )ени бир Ьэрф мустэсналыгы )аратмагын бизэ нэ хе)ри ола билэр? Ону да ге)д едим ки, муасир деврдэ бутун латын элифбалы )азыларда ч Ьэр-финин ишлэнмэ тезли)и. де-мэк олар ки, сыфра бэра-бэрдир. Е)ни сезлэри бу вэ )а дикэр дэрэчэдэ X Ьэрфи Ьаггында да демэк олар. Ьэлэ орта мэктэбдэн Ьамымыза мэ’луй^дур ки, кестэрилэн Ьэрф латын элифбасында икс адланыр вэ кс Ьэрф бирлэшмэсини билдирмэк учун ишлэдилир. Ленэ дэ Ьэрф истиснасы, элифба мустэсналыгы! Лени элифба ла)иЬэсини дуээлдэнлэрэ мэ’лум де-)илдирми * ки, дилимиздэки X самити физиоложи вэ акустик хусуси))этлэринэ керэ, мэсэлэн, алман дилин-дэки диларахасы — )умшаг-дамаг, новлу, кар самитин е)нидир. Алманлар езлэри-ни чэтинли)э салыб, Ьэмин сэси ишарэ етмэк учун ики Ьэрф ДЭН (сЬ) истифадэ етмэ)и бир Ьэрфдэн фа)да-ланмагдан устун тутублар. Она керэ устун тутублар ки, нечэ-нечэ халга угурла хидмэт едэн элифбанын «ис-тlíглaлиjjэтинэ» мудахилэ етмэсинлэр, латын графикалы эли(^алар арасында Ьэрчмэрчлик )аранмасын. Лэ’ни инкилислэр, франсызлар, алманлар х Ьэрфини КС, бир башгасы х кими, кимсэ дэ, де)эк ки, башга бир,СЭС кими охумасын. Лахын алтмыш илдэ элиф-бамызы уч дэфэ дэ)ишмэклэ мэдэни))эт тарихи учун «ну-мунэ» олмушуг. Елэ едэк ки, даЬа бу дэфэ «нумунэ» кес-тэрмэли олмз)аг. Атамуса АХУНДОВ. ПЕДАГОЖИ ЬАЗЫРЛЫШНДА К АД Р Л А Р JEHM МЭРкЭЛЭ Республикамызын илк али педагожи мэктэбинин — Азэрба)чан Педагожи Уни-верситетинин 70 )ашы тамам олур. Халгымызын елм, тэЬ-сил вэ мэдзни))этинин тэ-шэккулундэ вэ инкишафын-да, бе)ук педагоглар ордусу-нун )етишдирилмэсиндэ му-Ьум рол о)на)ан бу гочаман тэЬсил очагынын етэн иллэ-рини кез енунэ кэтирэндэ зэнкин мэнзэрэ илэ, тарихи сэнэдлэрлэ, шэxcиjjэтлэpлэ гаршылашырсан. Будур, Азэр-ба)чан ССР Халг Комиссар-лары Советинин сэдри Н. Нариманов 1921-чи ил авгус-тун 6-да, 66 немрэли тарихи декрети имзала)араг рес-публикада ана дилиндэ али тэЬсилли муэллим кадрлары Ьазырла)ан илк педагожи институтун )арадылмасына хе)ир-дуа вериб. Муэллим во тэлэбэлэр чатышмадыгын-дан институт фэали))этэ дэрс илинин эввэлиндэ де)ил, бир гэдэр сонра — но)абрын 15-дэ башла)ыб. Керкэмли алим-лэр Фэтулла Рзабэ1ли институтун директору, Ьэбиббэ) МаЬмудбэ)ов директор муави-ни, Абдулла Шаиг. Мэммэд Эфэнди1ев, Садыг Ьусе)нов, Ьэмид ШаЬтахтински вэ баш-галары али педагожи мэктэ-бин илк муэллимлэриндэн олублар. Институтун елми потенсиалыны )аратмаг, мухтэлиф фэнлэри тэдрис етмэ-)э габил мутэхэссис алимлэ-рин са)ыны артырмаг мэгсэ-дилэ Турки)эдэн, Руси)адан вэ дикэр рекионлардан керкэмли алимлэр али мэктэбэ ишэ дэ’вэт олунуб. Онларын гаршылыглы эмэкдашлыгы илэ елм вэ тэЬсилин бир сыра )ени саЬэлэри )арадылыб. Ьэмин вахт али тэЬсил муддэти уч иллик тэдрис планы эсасында апарылды-гындан педагожи инситутун илк бурахылышы 1924-чу ил-~ дэ олуб. 28 илк мэ’зундан 9-у физика-ри)азииат, 5-и тарих вэ эдэбиЛат. 14 нэфэ-ри исэ тэбиэт вэ чографи)а факултэлэриндэ тэЬсилини баша чатдырыб. ФэалиЛэтинин биринчи опил ли )ин дэ — 1921 — 1930-чу иллэрдэ институт 753 нэ-фэр )уксэк ихтисаслы муэллим кадры Ьазырла1ыб. 1940-чы илэ гэдэр исэ институтун Азэрба)чан, рус вэ ермэни ше’бэлэрини 2.639 нэфэр би-тириб. Бв)ук Вэтэн муЬариоэси-нин башланмасы, муэллим вэ тэлэбэлэрин орду сыралары-на чагырылмасы илэ элагэдар 1941 —1942-чи дэрс илиндэ педагожи институт Азэрба)чан Девлэт Универ-ситети илэ бирлэшдирилиб. Бу тэдбир мувэггэти харак- тер дашыдыгындан 1943-чу ил сент)абрын 1-дэ о, 1ени-дэн мустэгил институт кими бэрпа олунуб. JepH кэл-мишкэн rejA едэк ки, институт аудитори1аларындан «бир-баша чэбЬэ)э )ола душмуш )узлэрлэ муэллим вэ тэлэбэ-нин сырасында эфсанэви гэЬ-рэман М. Ьусе1нзадэ, Ф. Сэ-фэров, С. Казымов вэ баш-галары вардыр. МуЬарибэ-нин чэтинликлэринэ бахма-japar муэллим кадрларынын Ьазырланмасы илэ бэрабэр институтун муэллимлэри ел-мин мухтэлиф саЬэлэри уз-рэ 25 кафедрада муЬум проб-лемлэри тэдгиг едирдилэр. 1933-чу илдэн ачылмыш аспирантура ХЭТТИ илэ елми кадрларын Ьазырланмасы иши интенсив сурэтдэ давам етдирилирди. BejyK Вэтэн муЬарибэсиндэн срнра институтун коллективи Азэрба)-чанда умумтэЬсил мэктэбинин инкишафында хусусилэ бе-jyK хидмэт костэрмишдир. О. 1950 — 1960-чы иллэрдэ 6.553 нэфэр. 1960 — 1970-чи иллэрдэ исэ 29.159 нэфэр )уксэк ихтисаслы муэллим )етишдирмишдир. 1972-чи илдэ институтун 50 иллик jy-биле)и республиканын ичтй^ маи)]эти тэрэфиндэн кениш rejA едилди. Муэллим кадрлары Ьазырламаг вэ педаго-кика елмини инкишаф етдир-мэк саЬэсиндэ газандыгы му-вэффэгиjjэтлэpэ керэ институт Гырмызы Эмэк Бajparы орденинэ Aajnr керулду. Республикамызда педаго-кика елми илэ бэрабэр Ли-лoлoкиja,. тарих, фэлсэфэ. пcиxoлoкиja. физика, pnja-3HjjaT, KHMja, биoлoкиja. чог-pac^Hja вэ башга елм саЬэ-лэринин тэшэккул вэ инкишафында, хусусэн Ьэмин фэн-лэр узрэ тэдрисин методика-сынын ишлэниб Ьазырланма-сында АПУ-нун хидмэтлэри 6ejyKAyp. Ьазырда бу эн’энэ japaдbIчылыглa давам етди-рилир. A3ap6aj4aH Педагожи Уии-верситети 70 иллик фэaлиj-jaTH деврундэ 85 минэ jaxын jyKcaK ихтисаслы муэллим кадры Ьазырламышдыр. Республиканын умумтэЬсил мок-тэблэриндэ чалышан тэхми-нэн Ьэр ики муэллимдэн бири А1ТУ-НУН jeiHpMacHAHp. Али мэктэбин ^lYвэффэгиj-j9TH онун мэ’зунларынын фэ-aлиjjэти илэ елчулур. Бу чэ-Ьэтдэн хусусилэ тэгдирэла-]игдир ки, A3ap6aj4aH ЕА-нын 7 президентиндэн З-у— академиклэр J. Мэммэдэли-]ев, 3. Хэлилов вэ Ь. Абдул-najeB АПУ-нун jeiHpiiacH олуб. Педагожи университе-тин кечмиш тэлэ(5элэриндэн 3 нэфэри Совет Иттифагы ГэЬрэманы, 4 нэфэри^ Соси-алист 0MajH ГэЬрэманы ады-на лajиг керулуб. Али мэктэб езунун адлы-санлы Je-тирмэлэри — A3ap6aj4a^> ше’ринин ифтихары С. Вургун, М. Мушфиг, халг ja3H-чыддры М. bycejH, С. РэЬи-мов, Э. Bэлиjeв. И. Шыхлы, ССРИ ПЕА-нын Ьэгиги узву М. МеЬдизадэ. мухб1ш узву А. Аббасзадэ, ССРИ ЁА-нын мухбир узвлэри J. Мэммэд-элиjeв. Ь. Aбдyллajeв, ССРИ ПЕА-нын мухбир узвлэри С. Иманов. Ь. ЭЬмэдов, республика ЕА-нын академиклэри Ь. Араслы. М. Ч. ЧэЛэров. 0. Дэмирчизадэ, Ш. Мэммэ-дов. И. ИбраЬимов, Ф. Га-сымзадэ. профессорлардан М. Рэфили. 0. Султанов. 3. ШаЬтахтински вэ бир чох башгалары илэ фэхр едир. Мэ’зунларын мин нэфэрин-дэн чоху ел мл эр доктору, профессор вэ елмлэр намизэ-ди, досентдир. АПУ-нун мэ’зунлары республиканын шэЬэр, гэсэбэ, pajoH во кэнд мэктэблэри илэ бэрабэр Москва. Санкт-Петербург вэ дикэр шэЬэр-лэрин. Курчустан вэ Орта AcHja республикаларынын мэктэблэриндэ jyKcaK пешэ-карлыгла фэaлиjjэт костэ-рирлэр. Лакин jyKcoK ихтисаслы кадр Ьазырлыгы узун иллэр мевчуд гурулушун до-гурдугу негсанларыи — фор-мализмии. тоталитар режи-мин. диктатор peh6apAHjH иш методларынын тэ’сиринэ мэ -руз галдыгындан бу саЬэдэ там сэмэрэ элдэ едилмэмиш, чидди негсанлара joл верил-мишдир. Кадр Ьазырлыгын-да республиканын ehтиjaчлa-ры нэзэрэ алынмамыш, зэ-рури ихтисаслары вэ пешэ-карлыг caBHjjacHHMH jYKCэл-дилмэсинэ кифajэт гэдэр диг-гэт верилмэмишдир. Бу кун cyвepeнлиjэ наил олмуш республикамызда тэЬсил вэ тэр-6Hja просесиидэ дэ jeHH raj-далар тэтбиг етмэк зэрури- ^"ёу ИЛИИ апрелиндэ Азэр-6aj4aH Республикасы Назнр-лэр Кабинетинин гэрары илэ В. И. Ленин адына АГШ Университета чеврилиб. 70 ИЛЛИК jyбилejэ Ьазырлыг эрэ-фэсиндэ коллективимизэ кестэрилэн бу е'тнмад шуб-Ьэ joxAyp ки. M0C*yAHjjaTO-мизи даЬа да артырачаг. Ии-ди али мэктэбимиз тэкчэ тэЬсил муэссисэси дejйл, Ьэм дэ елми-тэдгигат очагыдыр. Демэли. университетин елми-тэдгигат чэкиси артмалы-дыр- Буну нэзэрэ алараг илк ку'ндэн^ тэдгигат ишлэринин Kej^HjJaTHHH jYKCэлтмэк учун бир сыра тэдбирлэр Ьэ]ата кечирмишик. Университет нэздиндэ елми-тэдгигат ше’-бэсинин. бир сыра проблем лaбopaтopиjaлapын тэшкил и белэ тэдбирлэрдэндир,. . (ирлэрдэндир, Бу кун али мэктэбин баш-лыча негсанларындан бири. бэлкэ дэ биринчиси дэрслик-лэрин вэ дэрс вэсаитлэринин чатышмамасыдыр (хусусэн Ьуманнтар елмлэр узрэ). Алимлэримизин Ьазырлады-гы бэ’зи дэjэpли вэсаитлэрин сэмэрэсини азалтмадан де-MdAHjHK ки, бу саЬэдэ дэ иш-лэр jeHH тэл^лэр бахымын-дан гэнаэтбэхш AejHA. Тэ’ли-мин форма вэ методларыны милли тэЬсил KOHcencHjacbi-на yjryH шэкилдэ гурмаг. педагожи университетлэрин тэдрис планлары эсасында вэ jeHH тэдгигатларын нэти-чэлэри нэзэрэ алынмагла je-ни tdApHc планлары, дэрт вэсаитлэри Ьазырламаг. 2-чи. З-чу дэрэчэли фэнлэри азалтмаг, ихтисас фэнлэринэ устунлук вермэк тэ’хирэса-лынмаз вэзифэлэрдэндир. Ьазырда институтлара xej-ли cэлanиjjэт вэ сэрбэстлик верилмишдир.    Инзибати амирлик иллэриндэн фэргли олараг инди мустэгил душунмэк, тэшэббус кестэрмэк, japaдычылыглa    чалышмаг вэ AYHja тэчрубэсиндэн кениш истифадэ етмэк имканы ]аранмышдыр. Биз педагожи университетин г^шысын-да дуран муЬум проолемлэри Ьэлл етмэк учун ДYHjaнын габагчыл али мэктэблэри илэ элагэлэри кенишлэндиририк. Бир нечэ aj эввэл TypKHjaHHH Истанбул Университети илэ АзэрбаЗчан Педагожи . Университети арасында гаршылыглы    эмэкдашлыг мутавилэЬи имзаланмыш-дыр. 1991 — 1993-чу ил-лэр учун нэзэрдэ тутулан Ьэмин мугавилэ биркэ елми-тэдгигат вэ педагожи ¿danHjjdTAo мэшгул олмаг, M8AaHHjj8T. инчэсэнэт. елм вэ тэЬсил саЬэсиндэ эн зэру ри элагэлэр japaTMar ба-хымындан сэчиПэвидир. Турк ДИЛИ вэ эдэбиЛаты-нын Азэрба1чан Педагожи Университетиндэ, A3ap6aj-чан ДИЛИ вэ эдэбиЛатынын Истанбул Университетиндэ тэдриси саЬэсиндэ дэ эмэкдашлыг нэзэрдэ тутулуб. Бундан элавэ. муштэрэк кон-греслэр. конфранслар, сим-позиумлар, семинарлар вэ эввэлчэдэн разьКлашдырыл-мыш мевзуларда елми фо-румлар тэшкил олуначаг. Лери кэлмишкэн rejA едэк ки. Чехо-Словаки1анын Острава Университети илэ елми элагэлэрин, Америка. Полша, Иран Ислам Республикасы. TypKHja во дун1анын бир чох башга елкэлэриндэн университетимиздэ гонаг олмуш керкэмли алимлэрлэ ке-рушлэрин, онларла тэчрубэ мубадилэсинин, биркэ елми-тэдгигат ишлэринин Ьудуд-лары xejли кенишлэнмиш-дир. Ьэмин елкэ вэ шэЬэр-лэрдэн олан бэ’зи алимлэр 03 ихтисасартырма тэчрубэ-сини бизим университетдэ баша вурмушдур. Ихтисас-лашдырылмыш мудафиэ шу-раларымыз гоншу респубпи-калар учун елми кадр Ьа-зырлыгында 1ахындан иштирак едир, алимлэримиз республика вэ Иттифаг ел ми-практик конфрансларында санбаллы мэ’рузэлэрлэ чы-хыш едирлэр. Униве)^итет статусуна yj-гун олараг мадди-техники база japaTMar эсас rajrHAa-рымыздандыр. Бир чох елми вэ тэдрис лaбopaтopиJa-ларынын, ихтисаслашдырыл-мыш ayдитoJpиJaлapын Jap^-дылмасы. 320 jepлик тэлэбэ jaiarxaHacNHHH иншасынын, муэллимлэр учун jaшajыш бинасынын тикинтисинии баша чатдырылмасы, JeHH тэдрис биналарынын тикнлмэси нэзэрдэ тутулур. Республикамызда ebiHja4 Ьисс едилэн ихтисаслар узрэ муэллим кадрларына тэ-лэбаты едэмэк мэгсэди илэ институтда ики jeHH факул-тэ    —- муЬэндис-педагожи (ajaHH) вэ мэктэбэгэдэр тэр-6Hja (rHja6H) Лакултэлэри ачылмышдыр. YмyмиJJэтлэ, сон вахтлар 7 факултэ, 8 jeHH кафедра, 5 проблем ла-бopaтopиjacы japaдылмыш-дыр. Сон Ьадисэлэрдэн бири Шуша филиалынын ачылма-сыдыр. Ьазырда филиалда 857 aзэpбajчaнлы тэлэбэ тоЬ-сил алыр. Педагожи университетин 70 иллик jyбилeJи эрофэсин-дэ Шамахыда онун даЬа бир филиалы ]арадылмышдыр. Филиалда 148 тэлэбэ билик-лэрэ 1и1элэнир. Мустэгилли]ин jeHH шора итиндэ республикадакы мвв-чуд еЬти]ачлары иэзэрю алараг университетин нэздиндэ Али Ьуманитар Коллеч Japa* дылмышдыр. Коллеч игтисад-чы. Ьугуг, менечер. бе]нэл-халг игтисади элагэлэр узрэ мутэхэссислэр, натиглэр, по-литологлар haзыpлajaчaг. С. АСЛАНОВ.. Asap6aj4aH Педагожя Уня версятстяяяя ректору, рес публяка ЕА-яыя 1чухбяр узву. Ш. САДЫГОВ. тарнх елмлэря доктору, профессор. ;
RealCheck