Internet Payments

Secure & Reliable

Your data is encrypted and secure with us.
Godaddyseal image
VeraSafe Security Seal

Baku Khalg Gazeti Newspaper Archives

- Page 3

Join us for 7 days to view your results

Enter your details to get started

or Login

What will you discover?

  • 108,666,265 Obituaries
  • 86,129,063 Archives
  • Birth & Marriages
  • Arrests & legal notices
  • And so much more
Issue Date:
Pages Available: 4

Search All United States newspapers

Research your ancestors and family tree, historical events, famous people and so much more!

Browse U.S. Newspaper Archives

googlemap

Select the state you are looking for from the map or the list below

OCR Text

Baku Khalg Gazeti (Newspaper) - December 2, 1992, Baku, Azerbaijan ХАЛГ Г03ЕТИ гДЕКАМНЮ-чиИЛ. -*-и*ш Ашты Гар»ям»«лы «»иЯ ««т.ж.н.сы Н»4»ч»л. Р»|внуир. ЦЧМ<<Ч>м с»я»рмня»и бири h»c»6 опуиур. Ими ия бундаи м»»я И. б«»|и У. ,.-L_ сатм ия» тииияиб истифад»)» »»риямиш 6у ш*ф» оиаш т»м»    * i «я, »тряф и»идя»рии да и»м»»тыиым у мир 1ТУр-|¥_^м",>ттГУпм течНиз олунмуш 50 чарлаЫлыг хктнаиц« бачарыгяы, |уксек югшсасяы яеккмяер че- лышыр. ЭНалн арасыида хасталанма аа елум Ьаллары минимума *********    ^ Хастахаиаиыи «у, истилик, каиалимси)а хауяари гусурсуз ишла)ир. Темизлик, рапа? лыг олаи |ардя хасталар таз шафа талыр... Кардиоложи кабинет да.    .    _______ Фалдшар Jary6 Каримоа аа тибб бачысы Кулшаи Маммадова иаабатм фмзно Т.РИПИ1» «.«сын. Няуырлыг И.руря.р    »афмг    сммаимуидур. шекид нвкимлвгимизваш юлунда ГЫРЫЛАН 9М¥Р Никмат АллаНаардилм Ч»6-ра]ыл ра|Онуиун Гарачелы кем* дмнда дун|а)а **•* ечмышды. Азарба^аи Дав лат Тибб Институту иу и падиатри|в фвкулте-сииа дахил олмуш, сонра теН-силини Саратов Тибб Инсти-тутуиуи Нарби тибб фвкулте-синдв давам втдирмишди. 1991-ии илии августу нда Агс-тафаиын Салогяу каидиндвки Нарби Ниссада хидмвта бвш-ламышдм. Адам догулаидан газа-га-дари да догулур. — Дв]нрлар. Ела или иш куну Салотудакы Нарби Ниссада иуилу парт-ла]ыш олду. Сонра Ситвлча|-дакы Нарби Ниссада хидмвт етди, орада да куилу парт-ла]ыш баш аарди. . Учунчу парт л в] ыш Агдара ра)Онуида( Норки и — Оратаг аа Касалвт кандлари арвсындекы да|уш-дв Никматии амруна нвгта го]ан марми партла^ышыды. Санитар вв фвлдшерлврв ка-мак адиб )вралылары да^уш мв)данындвн чыхаранда ¡а-иында марми партлады — санитар, фалдшар, Никмат аа ики вскар Калек олду. Д ост лары. }ОЛдашлары Ник-мвти унуда билмирлар. Республика Швфгат аа Сатам-лыг Фонду идара Накати сад-ринин биринни муааини Ел-мира Гули|вва Дв]ир: —. Никмат хвуирхвН Каким, чвсур доушчу иди. 0з шафа-лы аллари ила нвчесинр елу-мун ча]нагындан гопармышды. Нача ¿»»¡ушчунун дамврларын-даи Никмат ганы дввраи ^дир. Сон тикасини »ары белурду. Маашыны да шафгата, марНа-мата сарф адирди. А. М9ММ9ДЛИ,и. еменуллАкв. Ерманиларии PycHja планлары Бир иша бахын; Русина перла ментинин хармии ишлар комис-сидасынын седри ерманидир — 1еекени Амбарсумоа. Бу аазмфаии тутмаг учуй бачарыг-лы бир рус миллат вакили та-лылма|ыб1 Бу тасадуфм Нал-дырмы? Эсла |ОХ. Ермаимла-ри рус девлат гурулушуна ¡ерлешдирмек б»)ук глоба л планын таркиб Ниссасидир да-сак ¡анылмарыг. Москва талеаизн)асынын бир с^аси программ вар, «Гыр-мызы квадрат» адланыр, аса-сан си)аси лрогнозлар варир. Спикари мешНур тележурналист Лубимовдур. Програм-да мутлег бир ермеии да вар» Бу ¿ахынларда кедам лрогра-ма 3 нэфар иалб олунмушду, бири рус алими иди, икиси исе ермэни:    Митрален ва На мин Амбарсумов. 0з синаем хадимлерила машНур олан Москвада аа Руси)ада си^аси хадимлар «]Оха* чыхыб, буиа кара да Лубимоа уч нефердем икиси армани олараг програ-ма иалб адир. Русм]а даалат структурл#-рына сохулан врманилер, бир вахт калаиак, башинии колоннадам даНа иидди вазифала-ри ¡ерина ¡етиречеклер, ¡е'-ни бир вахт ола билар км, онлар Рус^ада бутун Наки-ми^зти ала кечирэрлар. Бу-нун учуй индидаи »амин На-зырланыр. Горбочовун ¡ахык адамы в» |ардымчысы ШаНназаровуи Гараба? Надисаларинмн баш-лангычында на кими рол о]-намасы инди артыг сирр да-]ил. МашНур шовинист Бала-¡ан ва Капутик|‘внын Горбачо-вун ¡анына ¡ол тапмаларына м»Нз ШаНназаров имкан ¡арат-мышды ни, онлар Гарабаг ма-саласи.чи галдырсынлар. Инди Москвада ва РусИа-нын енамли мовгеларинда бела шаНмаэаровлар истанилан гадар вар ва ал алтындан ер ишларини кармакдаднрлар. Рус^а Некуматинда ики назир ерманидир. Русм)а, ан ваииб сана|*е сфактм олан гызыл ма'данларини да ерманинин ихтм]арына    бурахмышдыр. Гарби Сибир гызыл бирли^и-нин баш директору Петрос-¡ан, нефт ихраиат бирли^инин баш директору иса Арут)уиоа-дур. Намин Арут)унову нефт маНсуллары ил» та’мии едан Русина нефт маНсуллары ка-митесм садрммим муааини да онун Немаетени Чинар|ан-дыр. Ьалелим о и лары и соси белке да ¡авашдаи чыхыр, амма замам кечаиек, бу кун Русина президенти аларатынын мас'ул ишчиси Оникоаун, Намин аларатда мектублара Назарет едем Брут)амтсын, гуру гошунлары баш гараркаНы реисимии муааини Тер-Пет-рос]анын аа Руси^ада }уксак вазифелерде «иам-башла ча-лышан» 166 ерманинин са{ы еевалче 1650-)е, сонра исе 16500-е чатаиаг в» Нандеси силсила ил» артмагда дааам едачек. О вахт Руси]а а}ылыб кераиак ки, бутун идарачилик Нар саНеда аз исте’дадлары ил» а|унан Руси}анын алиндаи чохдаи чыхмышдыр аа бу б»)‘ук алкала руслар да]ил, ар-манилар раНбарлик адирлар. Экер бу кун Руси|аиын хармч-даки сафирларинмн аа консул-ларынын херж Ниссасиним аа-знфаларинм армани пар апарыр-са, о замен Руси|#иын харичи си]ас»тм да бутунлунла арма-ииларии алина качачакдмр. Наинки харичи сЦасат, Натта бутун стратажи маагалар ар-маииларин алнида чамлана. чакдир. Бу нун Руси)вда ала бир назирлин, ба]ук идара, газат, талааиз^а а» радио стансов-сы ]охдур ки, орада армани б»|ук вазиф» тутмасын. Иа-зирларин камакчилари арма-нилардир. Газатларда, Руси-1» талавмзЦасында аа радио-сунда мас'ул вазифалари армани лар тутурлар аа Намин ташкилатларын истигаматини ист здик л ери )ана чааира 6м-лмрлар. Буна кар» да Рус^в-мыи информвсм|а васиталармм-дв армани л ара сарфали олан хабарлар ва тахрмбат баш алыб кадир. УмумН|атла, Руси]« газатлариида, талаамзи)асын-да аа рвдиосуида инди 800-а гадар армани муНум зазифа-лар тутмаг дадыр. Масалан, РИТА —■ С0ТА-НЫН харичи им- 2ормаси]а радакси]асыиыи |ш директору Вартанов, Останкино Даалат Телерадио Ширкатинии баш директору-нуи му вам ни Акоп)андыр. Ермеииларми ]арлашди|и арвзилвр да меиишлеммакде. дир. (Туринадан ели уаулан, Азарбаучандам да ели узулмак-да олан армани си]асати узу-иу Sejyn    Pycnjaja    тутараг «диии» ]олле о кум торпаглары-ны ишгал атмакдадир. Инди Гвфгазда ала бир jap талыл-мвз ки, орада кучлу армани колони]асы олмасын. Курчус-твида, онуи мухтлр раслуб-ликасы олаи Абхази^ада, Аиа-рыстаида,    Освти]еда, Натта Гефгаздем шималдекы jap лар да арманилар Некемонлуге иди атырлар.    РусЦаным Красно дар AHjepwHA» инди 230 мин армани {ыгиам шакилда |вшв-]ыр. Очлар japflH рус аНвлиси учун бир    проблем    олмуш, Русжа Накумати учун ис» проблем олмасынв ва бир •акт галмышдыр. Инди Намин арманилар чох учвдан чыгы-ра билмасалар да Ерманис-таи лразидантина мураииат адарак Краснодарда консуллуг ачылмасыны ncrejnpnep. Бир аз качачак, Ерманистан дав-латинин jap дымы ил» мухтври]-jbt талвб адвчаклар. О и да на* рак PycHja Накуматм на чара гылачаг? ШубНаснз ки, бутун бу лро-саслар такча Ерманистандан да|нл, дун)аны Нарумчак тору кими буру]вн кучлу армани диаспору тарафиндан план-лашдырылыр ва HajBTa квчи-рилир. Америкад#, Франсада ва диквр алквлврд» мвскаи салмыш армани ташкилатла-рынын ejpM-ajpw рус нума]аи-даларини ала алмвс учун на-иа чанфашанлыг етдиклари-ни ва онлвры тора салдыгла-рыны анчаг тахмин атмак олар, анчаг Нач «ас шубН» ет-масин кн, иш маНз бала гу-рулуб. Си]асн хаднмлари ала ал-маг саНвснндв арманнлврин 6ejyK твчрубфси вар. AyHja-нын Нач бир алкаем, Натта Инкилтврв •» АБШ да онла-рв чата билмаз. Бу мвгеадлв арманилар ан и]раич ]оллврв вл атырлар. Бу магевд намнн» Нвр ша]м гурбан вармак, о чумладан, аз еНалисинин ба-]ук бир Ниссасини гесден гыр-дырмаг анчаг армани харак-терм на хасдыр. Бу хврактар арманиларл» {анашы ]аша]ан халглара чохдаи баллмднр. Бу гурбанаарма Jony ил» башабала армани си]асатчила-ри дун|в ичтимаи|]атинин диг-гатими «азабкаш» армани халгымыи «фачиасина» чалб атмак аа балелмкле, enjaen халлар газанмаг магсади ку- Т* характари Азарба]ченын ичтимаи хаднмлари чохдам ду|мушлар аа бумдан баНс ат-мишлар. МашНур Азарба]чан журналясти бмар Факт На'-манзада Нала 1906-чы мл аа-густун 4-да «Иршад» газатин-да ¡азырды: «Инди лазымдыр кн, арманнлармн ии})ат ■» тад-бирларимм кем ел ила билиб он» кара азумуау муНафиаа •л»)«к. Бурасыны Нач вахт ¡»ддлн чыхарм*jar км, арманилар Нар на чур ояса аяла-ри учун мутлаг бир еЕрма-ииствм» вучуда иатмрмак нм^а-ти-гависиидадирлар. Ва бу мм{-]атларинм Нусу л» кетирмек учун * да мутлаг бизм Ираааи, Гарабаг аа Карс самтлермм-дан чыхартмаг мвчбурЩатин-дедирлер. Билмвли)ик км, арманилар бу миНатлармна чат-маг учуй Нар чур федакарлы-гы каза алмышлер: мусалмам-лары На)ачана квтириб аз устларииа Нучум атдмрачак-лар, азлари биле-биле гыры-лачаглар, сонра дуруб Jaapo-naja аз мазлумм)]»тлариим аглфчеглар...». 86 мл аззал да]илмиш саз-лгодир ва бу сазлармн муд-pi <лм|ним арманнлармн 4 мл ai ;вл дузвлтдиклари Сумга-Надмсалари бармз шакилда субут атди. Бу чур «гурбан» е]унлары ола билсин к и, иалачакда башга аразиларда, о чумладан, Курчустанда аа рус тор-пагларыида да таирар олум-су и. Бу асылыдыр армаимла-рин иизли лланларыидан ва бир да Нвдисалармм кадишии-дан. hap Налда, аз халгыиы rejpH-адм миллат а'лан адан ермаим си]ас»тчкларм на гадар х»]алм керунсе да, Jap узунун ан «ба|'ук» миллатм ол-маг ва аразилариим ба|утмак намина AyHja си]вс»тинда даНа фаел иштнрак атмак учун Нар чур сахтакерлыга Назыр-дырлар. Карак бу дафа чанаг кмммн баш ын да чатл«)'ачегГ Нвр Налдз бала бир фалакат Русланы да казлв]» бнлар. Русм]ада бутун буилары ду шунан вармы? Ьачы КАЧЫЛВ, Азарба|чаи    Журналист лар Бирли{ними садри. Улу турк Ьвкмдары Илтэ-рис х^ган Чин Иекмдарлыгы-на гаршы ycJaH едиб сэНкиз ил Чин ордулары илэ flejym-ду., агыр M0hpyMHjja^apa гатлашды вэ турклэрин мус-тэгил Kej турк дввлэтини Ja-ратды. Агыр мубаризэ иллэ-ри, душмэнин тэ’гибиндэн кизлэнэркэн кечирдц]» сы-хынтылар. сэккизиллик, партизан Ьэ]атынын ачлуг вэ сыхынтылары онун саглам-лыгыны сарсытмышды. Турк хаганлыгыны бэрпа едэнДэн дерд ил сонра Илтэрис ха-ган вэфат етди. Мугэддэс вэ улу турк терусунэ (ганупу на) yjryH олараг турк тахты- на онун ортанчыл гардашы Мочур отурду. Га]пагларын 6eJyK эксэ-pHjjoTH Илтэрис хаганын ортанчыл гардашыны Мбчур адландырыр. Чин rajHania-рында онун ады Мо-чжо шэк-линдэ jaзылыp. Чин дилин-дэки мо сезу гэдим турк дилиндэ бэк (a3op6aj4aH4a; бэ)) сезунэ yjryH кэлир, чжо сезу иеэ чинлилэрдэ эн бе-jук Ьэрби рутбэни билдирир. Гэдим турклэр бу «рутбэни чор сезу илэ ифадэ едКрди-лэр. Демэли. Илтэрис хаганын ортанчыл гардашынын— о Иэлэ тахта отурмаздан эв-вэлки (гэдим турклэрдэ ада-мын ады онун тутдугу ичтимаи мовгедэн асылы олараг AojHiuHpAH) ады Бэк чор шэк-линдэ олмалыдыр, лакИн онун бу чур ja3bWbiiubiHa биз Иеч бир rajHarAa тэсадуф етми-рик. Мочур (Бэк чор) тахта отурдугдан сонра Налагай ха-ган ады гэбул едир. Бу ад ики Ьиссэдэн ибарэтдчр: кап созун кекудур я? AaapbajMaH дилин,дэки гапмаг фе’линэ бэ-рабэрдир, -аган шэкилчиси иеэ фе’ллэрэ артырылыб да-оилдирэн ими ке]ф^)эт билдиран ду-зэлтмэ сифэт эмэлэ кэтирир. Демэли, капаган хаси|)эти гапмаг олан адам демэкдир. Бу сезу A3ap6aj4aH дилиндэ фатеН сезу илэ дэ тэрчумэ етмэк олар. Ьэгигэтэн дэ Капаган хаган Лекмдарлыг ет-flHjH 24 ил эрзнндэ чохлу ел-кэ фэтЬ етмиш ()адыныза са-лын: Азэрба)чанын керкэм-ли девлэт хадими, Сэфэви сулалэсинин баниси ШаЬ Ис-ма]ыл Хэтаи дэ ЬакимиИэ-тинин 14 йли эрзнндэ 14 ел-кэни фэтЬ етд^и учун Фа-теЬ тэхэллусу дашы]ыряы), турк девлэтинин сэрйэдлэри-ни хе)лй кенишлэндирмиш. турк хаганлыгыны дун]а эЬэ-мииэтли дбвлэтэ чевирмиш- ди. турклэрдэн йэм дэ гэсбкар-лыг муйарибэлэриндэ гурбан верилмэли адамлар кими истифадэ едирмиш. Буна керэ Чин девлэти турклэрин азадлыг эддэ етмэси, мустэ-гил девлэт japaxMacbi илэ йеч чур разылаша билмэзди. Капаган хаган хахта ojyjp-дугда турк девлэти Монго-лщлааыи 0тукэн JaJласы ад-ланан 1ериндэ кичик бир эра- ларла вурушмаг гэрара алы-ныр. Тахта отурдугдан, тэхми-нэн, бир ил оонра 694-чу ил-дэ Капаган хаган Чинэ пу-чум едир. Турк ордулары Сары (Хуанхе) 4aJ саЬиллэ- риидэки Чин торпагларыны öp----- *-    - зини тутурду. Чэнуб, чэнуб-шэрг вэ чэнуб-гэродэн Чин чалыб-чапыр вэ Ордосда ja-majaH турк гэбилэлэрини дэ кетуруб мешэли 0тукэн даг-ларына га}ыдыр. Бу вуруш нэтичэсиндэ хаган турк тор 1э 6hj девлэти, шималдан туркдил-ли гыргыз гэбилэлэри, ши-мал-шэргдэн монголдилли кы-Taj вэ татабы гэбилэлэри, пагларыны азад едэ билмэсэ дэ турк гэбилэлэрини Чин эсарэтиндэн азад едир. Бил-кэ хаган гардашы Кул ти-кин учун го)дугу башдашын- рэфиндэн) Ьучум тэЬлукэси xejAH а за л мышды. Капаган хаганын турк ордулары 700 вэ 702-чи иллэрдэ дэ Чинэ Ъучум едир. Турк эскэрлэри Ъэтта Чинин па]тйхты Чанай шейарини MyhacHpaJa алыр, Чин торпагйарыны вйрйй'^о- ^ Jyp, адамлары, ат нлхылары-ны, мал-гара сурулэрини су-руб апарырлар. Чинин тамамилэ дармада-гын едилэча;индэн ropxyja душэн император 703-чу ил-дэ Капаган хаганла сулй баг- канэ jon — Кэкмэн ашыры-мы иеэ гыргызлар тэрэфин-дэн меЬкэм горунурду. Гыш олдугу учун Ьэр тэ-рэфи гар басмышды. Эслин-дэ, шимала Jypym етмэк командам тэ jmi едир, xáraHbi вс Кул тикини она кегмэкчи Уошур. TVpK ордусу- Тс ’ ламага мэчбур олур. Белэ-^бда1 ликлэ, чэнубдан турк девлэ-тинэ гаршы ола билэн Ьэрби нун гыргыз Jурушу ToHjy-кук, Кул тикин вэ Билкэ хаган абидэлэриндэ поетик дил-лэ кезэл тэсвир едилмишдир. Бу еэфэрдэ турк гошунунун команданы олан ToHjyityK ja-эыр:    «Гошун    JyPYTäY*1- — ЭСРЛЭРЭ CdJAhdT IV. КАПАГАН ХАН шимал-гэрбдэн туркдилли карлук, басмыл вэ туркиш гэбилэлэри турк хаганлыгы-на душман кэсилмишди: Чин девлэти Ьэм jaFAbi тикэ олан турк гэбилэлэрини, Иэм дэ чинлилэрэ нисбэтэн даЬа чэн-кавэр, даЬа AejyouoH олан да бу Ьагда белэ де}вр: «Эмнм хаган отуруб турк хавгыяы тэнзнм етдн, 1ук- сэлтдя, касыбы варлы етдн, >. Белэ турк эскэрлэрини элдэн вер- фэф: мэк истэмирди. дикэр ТЭ{ дэн дэ гудрэтли, Чинлэ деш1 дешэ верэ билэн турк девлэ-тинин ]аранмасындан горхур-ду. Турклэри эЬатэ едэн гэ-билэлэрэ, хусусэн гыргыз, карлук, туркиш... гэбилэлэ-ринэ кэлинчэ. онлар Ьаглы олараг горхурдулар ки, мус- тэгил турк девлэтинин ранмасы турк гэбилэлэринин бирлэшмэсинэ, турклэрин гудрэтинин артмасына сэбэб олар. Нэтичэдэ Ьэмин туркдилли гэбилэлэр ез мустэ- гилл^нни итирэр вэ турклэр- ipap ДЭН асылы B93Hjj8T9 душэр. Буна керэ дэ чинлилэрлэ ja-пэ нашы пэмнн гэбилэлэр дэ турк хаганлыгына душман мунасябэт бэслэ]ир, Him девлэти иеэ бу душмэнчил^и hap васитэ илэ гызышдырыр-ды. Турклэрин бу деврдэки B93wjjaTHHH Капаган хаганын вэзнри Мудрик TOHjy-кук белэ ифадэ едир: «Душ-мэнлэрнмнз этрафда ¿ырты-чы гуш кимн ядн, бнз деш кннн нднк». азы чох етдн». Белэликлэ, Капаган хаган биринчи вэзи-фэсини — турк халгыны бир-лэшдирмэк, гудрэтли орду ]аратмаг вэзифэсини 1еринэ ]етир»р. Чин ‘девлэти Капаган хаганын гуввэтлэнмэсиндэн гopxyja душур. MaнчypиJa, Монголустан, Орта Ас^а вэ Чэнуби Сибнрдэ ¿апм^ан гэбилэлэри турк хаганлыгына гаршы галдырмага чалышыр. Капаган хаганын икинчи вэ-зифэси бу гудрэтли гэбилэ-лэрлэ дил тапмаг — ¿а* он-ларла иттифаг багламаг, ¡а да онларын Jaшaдыглapы торпаглары турк девлэтинэ бирлэщдирмэк иди. Тезлтслэ белэ бнр фуреэт элэ душур. Манчур^ада jaшaJaн монгол-диллн кьтЧ вэ татабы гэбилэлэри 696-чы илдэ Чин Ьа-кимии&тинэ гаршы у^ан едир вэ онлара гаршы кендэрилэн Чин ордуларыны бир-биринин ардынча мэглубиЛэтэ утра-дыр. Капаган хаган Чин императору илэ иттифаг багла-)ыб (душмэнин душмэни маним достумдур) тэйлунэ дэ арадан галхыр. Инди Капаган хаган узуну гэрбэ — туркиш вэ карлуг гэоилэлэринэ гаршы чевирэ билэрдн. Анчаг туркишлэрлэ MyhapHöaJa башламаздан ев-вэл Капаган хаган Орта Аси- Jafla Чу чaJы «ваднеиндэ Ja 6i majaH бир сыра Ьун гэбилэлэрини турк хаганлыгына та-бе етмэк фикринэ душур. Бу мзгсэдлэ о, 701-чи илдэ бе-JyK гардашы Илтэрис хаганын огуллары — кэлэчэк Билкэ хаган (бу вахт о, тар-душларыН шады — инзиба-ти вэ Ьэрби рэиси иди) вэ онун 16 1ашлы кичик гардашы Кул тккинн гэрбэ йэрби 1урушэ кендэрир. Ики гардаш эл-элэ вериб Чу 4ajH 6oJyH-да JamaJaH бутун гэбилэлэри турк хаганлыгына табе едир« Аз сонра Капаган хаганын ордулары Билкэ хаган вэ Кул тикинин сэркэрдэл^н ал-тында ба1ырку гэбилэлэрини нтаэт алтына алыр. Мэглуб олан (ВДырку гэбилэлэринин башчысы Улуг Иркин Чинэ гачыр. Чу вэ ба)ырку гэби-лэлэринэ кемэ)э кэлэн Чин гошуну да турклэр тэрэфин-дэн агыр M9rayOHjj9T9 уг- радылыр. Ела бу заман кэш- гошулур. Ьэр ики гэбнлэнн мэглуб едир вэ онларын ja- фииат (гэдим турклэр нэрук дejнpднлэp) хэбэр кэтирир Капаган хаган турклэр учун агыр бнр вахтда тахта отурмуШду. Турклэр Чин эсарэтинэ гаршы элли ил мубаризэ апардыгдан сонра азадлыг элдэ етмишдилэр. Бу элли илдэ турклэрин чэк-диклэри эзаб-эзиМэти Капаган хагандан сонра тахта чыхмыш Билкэ хаган белэ тэсвир едир: «Bajxaja J*aj**r оГулларын чин хаганына гул олду, хаяымлыга aajHr бакн-рэ гызларын кэннз олду. Турк бэ]лэрн турк адыны атыб Янн ады гэбул етдн. Чин хаганына табе олду. Элли кл она гуллуг етдн. Шэрг-дэ Kopeja хаганлышндая Гэрбдэ Арал дэянзяяэ гэдэр олан 1ерлэрн ту туб Чнн хага-ныяа вердн». Бура дан белэ керунур кн. Чин девлэт» Ленн турк хаганлыгы ин-дики Монголустанын мэркэ-зиндэ Орхон вэ Тола ча1ла-рынын Ьевзэснндэ гэдим турклэрин Отукэн адландыр-дыглары кичик бнр эразидэ )ерлэширди. Турклэрин Ьеч дэ Ъамысы бу эразидэ Jama-мырды. Турк халгынын му-Ьум бир Ьиссэси Ордос адла-нан эразвпэ JamajbipAbi вэ бу эразц дэ Чин haicHMHj-jaTH алтын да ядн. Элбэттэ. белэ бнр вэзиБэтлэ |ени ja-ранмыш девлэти горумаг, меЬкэмлэндирмэк вэ турк халгыны бирлэщдирмэк мэсэ-лэси он плана кечирди. Капаган хаган во онун баш вэзнри Мудрнк ToHjyKyK jax-шы баша душурду км. Ьэлэ зэиф олан турк хаганлыгы ону эЬатэ едэн кучлу девлэт-лэрин иттифагына гаршы дура билмэ1эчэк. Она керэ дэ душмэнлэр бирлэшмэмкш он- шадыглары торпаглары турк девлэтинэ гатыр. Билкэ хаган де!ир: «Эм** Jf хаганла торга ¿ашыл aaj Шандун дузунэ чэщднн». Бу муЬарибэдэн сонра турк хаганлыгынын шэрг сэрпэдлэрв, аэ гала. Сары дэнизэ гэдэр чатыр. Ики ил сонра (698-чн илдэ) Капаган хаган дунэнки мут-тэфигн Чин девлэтинэ гаршы Ъэрбк jypym тэшкил едир: кн, Чин, туркиш вэ гыргызлар турк хаганлыгына Ьучум етмэк учун иттифаг багла-мышл&р. Капаган хаган кичик Ьэрбя шура (езу, огуллары Беку вэ Инэл, гардашы огуллары Билкэ вэ Кул тикин, вэзир ToHjyicyK) чагы-рыр. Камы белэ бир рэ’]9 кэлир кн. бу учлукдэ эн тэЬ-лукэлнен гыргыз хаганыдыр. 709-чу илдэ Билкэ хаганын сэркэрдэл^и алтында турк суварн ордулары BeJ^ Чин сэддинн ашад Хуанхе (Сары) ча]ы бо)унда-кы мунбит сэрЬэд э!алэтлэ-ринн талан еднр, чохлу эсир, пабе л э ат нлхысы, мал-гара сурусу вэ тахыл гэннмэт элэ турк ордусу шнмал еэфэринэ чыхыр. Гошз кечйрйб керн га]ыдыр. МэЬз Ьэмен вахт дан оашл laajapar чевяк турк суварн ордусу-нун лэнк nHjaaa Чин орду-сундан устунлу!у езуну aj-дын бурузэ еернр. Инди турк девлэтинэ чэнубдан (Чнн тэ- 1ун сур’этлэ Je-HHceJ * 4aJbíHbi кечнр, Орпэн адланан )ердэ чик (индикн Тува) гэбилэлэрини. онларын ардынча иеэ аз гэбилэлэрини табе едир. Инди эсас душмэнин — гыргызларын гэ-фил Ьучумунун гаршысы алынмышды, лакин гыргыз-лардан кэлэн тэЪлукэ арадан галдырылмамышды. Гыргызлар Caja» дагларынын шнмалында )аша)ырдылар. Гыргыз елкэсинэ кедан Je- дэн Ьучум едиб ону. дармада гын едир. 710—711-чи нл индикн Алма-Ата вэ Даш-кэнд шэЬэрлэри арасындакы Бузгала (гэдим турк абида-лэриндэ: Дамир гапы) кечи-динэ гэдэр чатыр. Инди Капаган хаган Чинлэ тэкбэтэк дйныша билэрдн^ MybapHáaJa 1енэ дэ Чин сэ олур. 712 минлик Чин ордусу шэргдэ 1ЧУ1 бэб 712-чи илдэ JY3 Ат лай ын, — деднм. Аг Тэр-мэл ча]ыны кечэрэк душэркэ салдым. Гошуну атлара мнн-днрэрэк гары сэкдум. Jyxa-ры, атлары 1едэкдэ тутараг. пн1ада агач тутараг гошуну дага галдырдым. Ондэкн до-)ушчулэр гары тапдала|ыб )ол ачды, коллуг олан тэпэнн ашдыг, )омбалаиыб енднк. Он кечэ 1андакы гар учгунла-рыны доланыб кетднк. Бэ-лэдчн joay сэЬв салдыгы учун елдурулду... — Аяы 4ajH 6oJy кед эк, — деднм. О 4aj 6oJy кетднк. Гошуну cajMar учун атлардан душур-д ук. Атлары агачлара багла-дыг. Кечэ дэ, кундуз дэ кетднк. Гыргызлары J у худа икая басдыг... сунку нлэ ач-дыг. Ханын гошуну топлан-ды. Де|ушдук, санчдыг. Ха-ныны елдурдук. Гыргыз хал-гы хагана табе олду, сэчдэ етдн. Га]ытдыг». Бу aejyuwa Кул тнкин ми-силсиз гэЬрэманлыг кестэ-рир. Кул тикин шэрэфинэ го-Зулмуш абвдэдэ онун Ьунэри мэдЬ едилир. Белэликлэ, ши-мал тэЬлукэси дэ арадан гал-дырылыр, Капаган хаган узуну гэрбэ чевирир. 710-чу ил- Манбур^ада турк хаганлыгына табе олан татабы гэби-лэлэринэ гаршы Ьучума ке-чир. Чин ордусу там мэглуб олур. Чин ^нагларынын jaздыrынa керэ. «бнр нечэ он мин эскэр Ьэлак олур», «ики Чин кенералы эсир ду* шур». 714-чу илдэ чинлилэр Капаган хаганла сулЬ багла-мага мэчбур олурлар. Т\рк девлэти учун чэнубдан кез-лэнилэн тэЪлукэ дэ арадан галдырылыр. Капаган хаганын Ьэрби гэ-лэбэлэри са!эсиндэ турк хаганлыгынын сэрЬэдлэри шэргдэ Сары дэнизэ. гэрбдэ Дэмир гапы1а (Алма-Ата вэ Дашкэнд арасындакы Бузгала кечидинэ). шнмалда Ба1-кал келунэ, чэнубда Тибет Jajлacынын этэклэринэ ча- тырды. Tydk хаганлыгы Мэр 1Э Шэе дэ турк ордусу гэрбэ Ьэрби 1урушэ чыхыр. Opflyja Ка- паган хаганын кичик оглу Инэл хаган вэ гардашы силу Билкэ хаган команданлыг едирди, То^укук иеэ, индя-ки дилдэ десэк, Ьэрби гэрар-каЬын рэиси иди. Билкэ хаган jaзыp: «Эмим хаган шя9... гэрбэ Дэмнр гапьф кня*в го-Шун чэкдНк». Турк ордусу сур'этлэ Ьэрэкэт едиб Гара Иртыш ча)ыны кечир. бир кeчэjэ Болчу (индики Урун-гу) чajынa чатыр. Бурада турклэр онларын белэ сур’этлэ иpэлилэJэчэJи-нн кeзлэмэjэн вэ ширин-ширин jaтaн туркиш ордусунун ен дэстэснни    дарма да гын едир. Сонра турк гошуну Болчу ча]ырын чэнубунда ¿ерлэ-шэн Japыш дузундэ ¿уз мин-лик туркиш ордусуна гэфил- лэрдэ гэрбдэн квзлэнилэя тэЪлукэ дэ арадан галдырылыр. Турк силаЬынын УТУР* лары нэтичэсиндэ турк хаганлыгынын герб сэрЬэдлэри казн вэ шэрги Ассада Ье-кемон rysBaJa чеврилмишди. Чин девлэти Ьэр ил турк хаганына ЬэдиЛэ ады илэ чохлу сары гызыл, парлаг ку-муш. JyMiiiar нпэк вэ тахыл хэрач верирди. Элбэттэ, Шэр-гн вэ Мэркэзи Аси ja да Ьекм-ранлыг етмэ]э чан атан Чин девлэти турк хаганлыгынын белэ гуввэтлэнмэсинэ дезэ билмэзди. Чин Ьекумэти турк хаган-лырына табе олан гэбилэлэри мэркэзи Ьекумэтэ гаршы ги-JaM галдырмага ширникди-рирди. 716-чы илдэ Гоби сэЬ-расынын шималында Jama-)ан туркдилли доггуз огуз гэбилэлэри хаганлыга гаршы rHjaM галдырыр. Ьэмин илин ]азында доггуз огузлара гаршы еэфэрэ чыхан орду Ja Капаган хаганын езу рэЬбэр-лнк едир. Хаган башда ол-магла эсас Ьэрби гуввэлэрин шэргэ кетмэсиндэн истифадэ едэн карлуклар г^ам гал-дырыб opAaJa Ьучум едир. лакин Кул тикнн тэрэфиндэн там мэглуб едилирлэр. Бу вахт Капаган хаган да доггуз огузлар узэриндэ парлаг гэлэбэ газаныр. Ленэ Ьэмин 716-чы илдэ 6ajbipKy гэбилэлэри thJbm галдырыр. Капаган хаган Тола ча]ы саЬилиндэ баш ве-рэн де|ушдэ 6ajHpKyaapH дармадагын еднр. Гошун орда} а га1ыдаркэн Капаган хаган орду дан а>ры душур. ме-шэдэ фикирли-фикирли Jon кедир. Тэсадуфэн мэглуб олмуш бajыpкy гэбилэсинин ме-шэдэ кизлэнэн кичик бир дэстэси хаганла гаршылашыр. Г HjaM4buiap хаганы атдан са-лыр, башыны кэсир вэ Чинин па/тахты Чанан шэЬэринэ — Чнн императоруна кендэрир-лэр. Бурадан да турк хаганлыгына гаршы галдырылан г^амларда Чин сара)ынын бармагынын олдугуну душун-мэк олар. Налагай хагай 24 нл турк тахтмнда отурмушду. Онун haKMMiiJJaTH иллэриндэ турк хаганлыгы еэ гудрэтинин зкр-ьэсинэ чат мышды.ГеЗЕТ К«ШК¥ Эбулфээ Р9Ч9БОВ, профессор. НвР ВИЛ AJOTO БИР некими Мннскд» тибб ишчилерннин, мзАвниЬет аа инч»с»и»т хадммлериими СПИД-ла мубариз»}» Ьеср олунмуш х^’ри]]» тедбири качирипир Тедбирдвн магеед бу «теЬлукели» мез-зу)в диггетн челб етмек •» проблемин неннки сеЬиН», Нем де сосивл, етнк •» Ьетт* мгтмсади чеНетлеринн ачыгламаг-дыр. Беларус Республикасы учун СПИД пробламм хусуснл» актуалдыр. Чумки Чернобыл гез«сы нетнчесичде республика еНалисинин дердде бир Ниссеринни мммум системм зеиф-лемишдир. Минскд» СПИД-ми профилактмкасы мл» санитар •• ха-дммелерл» бирке чеми 30 иефер мешгул олур. Дикер аила-¡етлерде исе мутехессислерин са]ы лап аздыр. Бунунла бел», Б»ларусда СПИД-» ¡олухмуш 87 иефар г»)д» алыныб ки, ом* лерыи елтысы ушеглардыр. 13 и»ф»р хестеленмиш, уч не-ф«р дуи]асыны де|мшмишдир, - Комсомол с ка|а правда» елконин сорвоти ьамынындыр Лиаи^а ммгилабыныи лидари Муеммар Газзафи елкеник иафт ихрачымдан газаичыиын ¿арькымын Лиеи)а ватаидашла-ры арасыида бмлааасит» балушдурулмесмим ва'д етмиш-дир. О демишдир ки, Н»р бнр лмаи)»лы амл» бу ал серее-тиндек она душем па]ы апачагдыр. Лнак{а реНберинки деди-)ине кара илде иефт сатаядындан калан 10 ми/цард доллар-дан 600 мим аилеиии Нар бмрииа 7 — 10 мин доллар ла] душечекдир Геззафк ону де ге^д етмиш дир ки, «игтисади четкнликлерин тезрги алтында» гоншу Миснр, Судан ва Чада чыхыб кетмиш аилелар аз пул пары ны или м»вб»де ала. катар. Эеаеллер, полковник Гвззвфи езу лкзи]влылвры, Немыдан чох тичвр»тчил»ри гоншу елквлврв квтмв|е Ив-•велвидирирдн ки, бу ]олла «Гарбии иггиевди зулмунуи бв-лвг.арыиы ]уикуллешдирмвк» мумкуи олеум. «Рабоча|в трибуна» ТАПАНЧА ЛАЗЫМДЫР! Бу jaxbmnapA» Нижми Новгород швНериид» силвН евтышы узрв Руси]»да илк магаэа ачылмышдыр. Догрудур, Напалки бурада газ силаНлары сатылыр. Нижми Новгород мери, ихтисвсча Нугугшумвс олвм Дмитри Бвдм]ако«ун фикримч», магазанын вчылмасы швНврдеки прими нокв и аезипвти зеифледвчвкдмр. Экер 22 (вшыиыз тамвм олубса силаК алмаг учун паспорт тегдим втмвк кифа)втдир. Марвглыдыр ки, мatasaja келеи швНер чамаатыныи чоху авааллер гедаэи-гвмуии ¡олла алдыглары силвНы гв]диНатдаи канирмвк иствмишдмр:    бурада    rajAnjjaT    хидмати де кветв- рилир.    *ТруД» кез 1АШЛАРЫ ИЛНАМ ВЕРИР «Варлылар да агла|ыр» Мексика телесериалы баша четса д» о, такч» тамашачылеры к»з ]ашлары ахытмага «адар ат-мамиш, б» зилерини Натта орижкмал мо ног рефм]ал#р jasMar« руЬлаидырмышдыр. 1ошкар-Ола шеНеринде ]аша]аи фмлоло«си|а елмлври доктору А. Липатов мешЬур филмии гвНремаиларынын адлв-рыиыи изаНы узре тедгигат мши |азмышдыр» О, ашкар ат* мишдир ки, Марианна «д»зум, бедбвхтликлере мугаеимет», Естер — «парлаг улдуз», Сарра — «Нвкмлу», Челе — «гети|-|8тлк», Рамона — «мудафивчм», Чоамна Смит — «илаЬи не'-мет».« демекдир. Киши геКреманларыи есас характарик ч»-Нетлери де оиларыи ады и да ез ексинм талмышдыр. Месяцем, Луис Алберто — «Hejar сыиагпарымда беркимиш» до-м»кдмр. Экер сев им л и мелодремым мотив пери есасымда доктор луг диссертаси]алары да мудафиа адилса, тееччублек-м»]ин.    «Марийка!»    иравдв» ЭСАС ПЕШЭСИ МАЖАКДЫР Сои аахтлар Саулдв 47 |«шяы таксм суручусу Пак The Су Небе олунмушду p. Q, 84 сариищмии зорламагда аа со!* магда иттиНам едилир. ManjaK адатеи ахшем »акты »з шахеи тексисииё орта ¡милы гадыилары ммндирирмиш. Мемзмл башыма чатамачаи онлара хмдмет мегевдиле кучлу те’сир кестереи сакитлашди-ричи препарат гатылмыш ичкм теилиф »дирмиш. Ичкчики те'сири сернишмни Ьушсуз eexvyjer» саядыгдаи сонра Лаи The Су г адыны зорлемагле ]амашы, онуи чыллаг ш»кмлл»рммм да чекмрмиш. Меи}»кыи гурбемы олмуш гадыилар шбкилле-рм уза чыхарылечагындаи утаиераг полисе шика}ат #тме-мишлар.    «РвбачЦа    трибуна« » I ;